Мектебдиз физ кIанзавач
Мектебдиз физ кIанзавач
— Зи рушаз сакIани мектебдиз (школадиз) физ кIанзавач. Им анжах сад лагьай класс я эхир. Гележегда гьикI жеда? — вичин дердийрикай суьгьбетна заз са танишда. — И кардин вилик пад гьикI кьадатIа, заз чидач…
Гьакъикъатдани, гзаф аялар мектебдиз ашкъи авачиз физва. Эгер аялдихъ гуьгьуьл авачтIа, ам адетдиндалай фад галатзаватIа, мектебдикай кагьулдаказ рахазватIа, диде-бубайри и кардиз фикир гун лазим я. Аялриз мектебдиз физ кIан тахьунихъ са жерге себебар ава. Агъадихъ галай меслятар кьилиз акъудуни квез и месэла алудиз куьмекда.
КичIевал ва къалабулух акатун. Бязи вахтара аялри кIваливай къакъатун къалабулух кваз гьиссзава… Мектебдиз физвай сифте йикъара аял аниз рекье тунин тегьердал кьетIен гуьзчивал тухвана кIанда. “Гьелелиг, хъсан сят хьурай. Тарсар куьтягь хьайила, за вун хутахда” гафарин ван хьайи аялдин инанмишвал мягькем жеда. Идаз акси яз “кичIе жемир, эгер герек хьайитIа, зун са 10 декьикьадилай ви гуьгъуьниз къведа” гафари аял шаклувилик кутада.
Зи танишда заз ихьтин са дуьшуьшдикай суьгьбетна. Яслидиз ва аялрин бахчадиз садрани тефей адан руша вич мектебда къулайсуздаказ гьиссзавай. Ада диде ахъайзавачир ва адавай вич гуьзетиз дегьлизда акъвазун тIалабзавай. Ахпа аялди вич, азарлу хьанва лугьуз, кIвале тунин патахъай минет ийиз эгечIна… Эгер муаллим кар чидай, аялрив дикъетлудаказ эгечIзавай кас туширтIа, и дуьшуьш квелди куьтягь жедайтIа, садазни чидачир. Адалай аял мектебдал ашукьариз алакьна. Алай вахтунда ам лап хъсандиз кIелзавай аялрин жергеда ава.
Квевай аялдиз адак къалабулух кутазвай гьаларай экъечIунин карда куьмек гуз жеда (доскадив акъвазна жаваб гун ва я гуьзчивалдай кIвалах). И мураддалди аялар кIвале амаз гьазурна кIанда. Еке тапшуругъар четинбур яз акун тавун патал абур тамамариз регьят куьлуьбуруз пая. “Завай вири жеда” лугьуз хьун патал аялдин инанмишвал артухара.
Текдаказ амукьун. Бязи аялри чпиз дустар четиндаказ жагъурзава ва идакди мектебда чеб текдиз гьиссзава. Эгер куь аял гьамиша текдаказ акъвазиз хьайитIа, вич машгьурди яз къалурун патал гвай затIар масабуруз пайзаватIа ва я классдихъ галаз санал тахьун патал вич азарлу яз къалуриз хьайитIа, квевай и кар кьатIуз жеда. Диде-бубайривай аялдиз вичи гележегда са классда кIелдайбурухъ галаз танишаруналди дустар жагъуриз куьмек гуз алакьда. Аялрин дуствилин тереф хуьх.
Бязи аялри чеб дикъетсуздаказ амукьзавайвиляй мектебда сугъулдиз, текдиз гьиссзава. И дуьшуьшда муаллимдивай куь аялди классдин серенжемра ва конкурсра иштиракдайвал авун тIалаб. Адавай тамамариз четинбур тушир са гьихьтин ятIани тапшуругъарни гуз жеда, герек аялди вичин метлеблувал гьисс ийин.
Надинжар. Ахьтин дуьшуьшар жеда хьи, аялдиз мектебдиз физ кичIе я, вучиз лагьайтIа ам вичелай чIехи ва къуватлу гадайри инжиклу ийизва. Ихьтин гьерекатриз аялдивай жаваб гун истемишуни бязи дуьшуьшра куьмекзавач. ГъвечIи яшда авай школьникри чпин четинвилерикай чарасуз яз муаллимдиз ахъайна кIанда. Юкьван мектебда аялар юлдашрихъ галаз санал хьана, надинжрин кIеретIар кIватI жезвай чкайривай кьил къакъудна кIанда. Аялдивай вичивай вични надинж аялрикай хуьз жеда. И мураддалди абуруз надинж аялрихъ галаз гьуьжетрикай кьил къакъудиз чира. Къуй куь аялдин парталар акьван къулайбур ва дамах гвайбур тахьурай. Мектебдиз фидайла, адав багьа игрушкаяр ва мектебдиз талукь маса шейэр вугумир, гьикI лагьайтIа и карди адан таяр-туьшерин фикир желбун мумкин я.
Аялдин сагъламвилиз фикир це. Бязи вахтара аялдин четинвилер адан сагъламвилихъ, месела, адан вилерин зайиф ишигъдихъ ва япариз хъсандиз ван тахьунихъ галаз алакъалу я. Муаллимри ва диде-бубайри лагьайтIа, и кардал гьатта шакни гъизвач. Ихьтин аялри а кар гьиссзава хьи, гьикьван чалишмиш хьайитIани, чпивай хъсандиз кIелиз жедач. И кардикди абуруз мектеб къвердавай такIан жезва. Зи танишдан аялди гьамиша хъсандиз кIелзавай ва ам сад лагьай партадихъ ацукьнавай. Амма вад лагьай классдиз акъатайла ва математикадин муаллим дегиш хьайила, ада аялар цIийи жуьреда ацукьарна ва аял сифте сеферда яз эхиримжи партадихъ ацукьуниз мажбур хьана. И вахтунда адан вилерин ишигъни агъуз аватна. Адавай доскадал кхьенвайди кIелиз жезвачир. Эхирни предметдиз авай адан итиж квахьна. Гьа икI, сифте “пудар”, ахпа “кьведар” пайда хьана. Са сеферда, муаллимди туьнбуьгь авунин нетижада ам сад лагьай пар-тадихъ ацукьарна. И йикъалай вири дегиш хьана. Аялди тарсарай анжах “вадар” къачузвай.
Вилерин ишигъдиз талукь месэлаяр мукьвал-мукьвал дуьшуьш жезва. Эгер аялди кIелзавай вахтунда са вил акьалзаватIа, ам ктабдиз кьадарсуз агъуз хьана килигзаватIа, адан вилерикай цIар квахьзаватIа, кьил элкъвезватIа, адан вилер квазватIа, диде-бубайри и кардал фикир желбун ва ам духтурдин патав тухун лазим я. Бязи тарсарай агакь тийизвай ученикриз муаллимди лугьузвай гафарин ван писдаказ къвезва. Эгер куьне и кар кьатIайтIа, аялдин япар духтурдиз къалура.
Гзаф дуьшуьшра сагъламвал хъсан тушир аялрик еке къалабулух акатзава. Абуру-вай чпиз ганвай тапшуругъар тамамариз жезвач. Муаллимрин туьгьметризни абуру фикир гузвач. Ихьтин аялривай лап асант крарни рикIел хуьз жезвач: жуван телефондин нумра, алфавит ва я чпиз кIелай гьикая. Эгер аялдихъ ихьтин четинвилер аватIа, энгел тавуна, ам медицинадин рекьяй ахтармишна кIанда.
Муаллимрихъ галаз арадал къвезвай месэлаяр. Сир туш хьи, аялдин ва муаллимдин арада рафтарвилерилай хейлин дуьшуьшра аял санлай мектебдив эгечIзавай тегьерни аслу я. Ингье гьавиляй муаллимдихъ галаз гьуьжет авуни аялдиз мектеб такIанарун мумкин я. Муаллим “гьахъсузди” ва “ажугълуди” я лугьуз, ада гьамиша шикаятзаватIа, вуч ийин? Бязи вахтара и месэла гьялиз регьят я. Тарсарилай кьулухъ классдиз атана, пудани санал суьгьбет ая. Маса дуьшуьшра мадни кьетIи серенжемар кьабулун герек я. Месела, аял маса классда ва я гьатта маса мектебда тун. Тарсар гунин сифтегьан девирда муаллимдин кесерлувал акьван кьакьанди я хьи, аялди адан патай гьахъсузвал коллектив дегишарунилай заландиз кьабулзава.
РикIел хуьн лазим я хьи, аялриз диде-бубаяр муаллимдиз акси гьикI акъвазардатIа чида. Гьавиляй, эгер куь аялди муаллимар вичив мектебда гьахъсуздаказ эгечIзавайдакай суьгьбет ийиз хьайитIа, адан вири гафар гьахълубур яз гьисабмир. Гьакъикъат чирун патал, мектебдиз фена, муаллимдихъ, классдин руководителдихъ ва я директордихъ галаз суьгьбет ая. Аялдиз вучиз мектеб кIанзавачтIа, куьн гъавурда акьунмазди, мумкин я, куьне и месэла гьялунин рехъ жагъурда.
