Диде-бубадиз гьуьрмет авунин эдебар
Эвел алатай нумрада
- Диде-буба кечмиш хьайидалай кьулухъ абурухъ дуьаяр кIелун, Аллагьдивай ﷻ регьим ва абурун гунагьрилай гъил къачун тIалабун давамарун лазим я.
Гьадисда лугьузва: «Эгер диде-бубадиз азиятар гайи касди, рикIин сидкьидай а кардин патахъай туба авуна, абур кечмиш хьайидалай кьулухъ Аллагьдивай ﷻ абуруз регьим авун тIалабиз хьайитIа, яни мукьвал-мукьвал абуруз дуьа ийиз, абурун гунагьрилай гъил къачун тIалабиз хьайитIа, Аллагьди ﷻ адан тIвар диде-бубадиз муьтIуьгъбурун арада кхьида» (Абу Давуд, Ибн Мажагь, Ибн Гьаббан).
- Диде-бубадиз хийир авай ва герек шейэр багъишун, абуруз парталар, кIвачин къапар ва икI мад маса къачун лазим я. Им Къуръандин аятдин манадик ква, ана лугьузва (мана): «Куь Раббиди квез эмирнава, куьне Адалай гъейри садазни ибадат тийидайвал ва жуван диде-бубадиз хъсанвал ийидайвал» («Аль-Исраъ» сура, 23-аят).
- Диде-буба кечмиш хьайидалай кьулухъ абурун веси кьилиз акъудун лазим я, абурун дустарихъ галаз дуствал ийиз ва абурун рикI алайбуруз кIанивал къалуриз давамарна кIанда. Якъин гьадисда лугьузва: «Диде-бубадихъ галаз алакъалу тир вири хъсан крарикай виридалайни хъсанди – абуруз кIани инсанрихъ галаз алакъаяр хуьн яз гьисабзава» (Муслим).
- Диде-буба алай чкадал гьамиша жув гьуьрметдивди тухун лазим я. Абур алай чкадал кIевиз хъуьруьн, ярх хьун, манияр ягъун, беден кьецIиларун, кикIиз гьазур саягъда жув тухун – абуруз гьуьрмет тавунай гьисабзава. Эгер диде-буба кIанивиляй аялри абурун гъилериз темен гуз, абурун гарданар кьаз хьайитIа, им абуруз гьуьрмет тавунай гьисабзавач.
- Аялри чпивай гьикI жезватIа ва квелди жезватIа, диде-бубайриз абурун крара куьмек гун лазим я. Бубади залан чанта ва я маса затI тухудайла, хциз адахъ галаз санал са затIни гвачиз къекъуьн кутугнавач. КIвале михьивал авунин, парталрихъ ва кIвачин къапарихъ гелкъуьнин, къапар чуьхуьнин ва икI мад вири кIвалахар дидедин хиве туна виже къведач. Руша вичин алакьунриз ва мумкинвилериз килигна дидедиз куьмек гун лазим я. ЧIехи аялар чпин гъвечIи стхайрихъ ва вахарихъ гелкъуьн ва абурун къайгъу авун лазим я. Аялри мектебда, медресада ва икI мад хъсандиз кIелунни диде-бубадиз гьуьрмет авунай гьисабзава. Гьадисда лугьузва: «Аллагьдин ﷻ разивал – диде-бубадин разивиле ава» (Ат-Тирмизи, Гьаким, Ибн Гьаббан, ТIабрани).
- Аялри диде-бубадин намус ва лайихлувал хуьн лазим я. Инсанар диде-бубадикай пис рахадай, абур са кве ятIани тахсирлу ийидай крар авуна виже къведач.
Гьадисда лугьузва: «Виридалайни залан гунагьрикай сад – инсанди диде-буба беябурдай гафар лугьун я». Асгьабри хабар кьуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, чпин диде-буба беябурдай инсанар жедани кьван?» Ада жаваб гана: «Жеда. Са инсанди экъуьгъзава, масадан диде-буба беябурзава, муькуьда, вичин нубатда, адан диде-бубадиз экъуьгъзава ва беябурзава» (Аль-Бухари, Муслим).
- Шариатда диде-бубадиз гьуьрмет тавунай гьисабзава абурун вилик кваз фин, абурулай вилик ацукьун, абуруз тIвар кьуна эверун. Абуруз гьуьрметдивди, «диде», «буба» лугьуз, эверна кIанда.
- Са чкадиз фин лазим хьайила, аялри сифте нубатда диде-бубадал меслят гъун лазим я, анжах абуру разивал гайидалай кьулухъ абуруз фидай ихтияр ава.
Садра Пайгъамбардин ﷺ патав чукурна са жегьил кас атана ва лагьана: «Зун атанвайди я ваз гьижрада (Меккадай Мединадиз куьч хьуна) кьин кьадайвал, дидени буба зи гъавурда акьазвачтIани ва шехьзаватIани». Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Элкъвена ахлад ва ви дидени буба хуьредайвал ая, гьикI вуна абур ширнатIа» (Абу Давуд).
- Садакьа гудайла адан суваб диде-бубадин руьгьериз багъишун сунна яз гьисабзава. Гьадисда лугьузва: «Квез пис жедани кьван, эгер куьне садакьа гайитIа ва адан суваб куь диде-бубадиз бахш авуртIа?» (АтI-ТIабрани).
- Гьар жуьмя юкъуз диде-бубадин сурарал фин сунна яз гьисабзава. Гьадисда лугьузва: «Гьар жуьмя юкъуз вичин диде-бубадин сурарал ва я абурукай садан сурал вуж фейитIани, Аллагьди ﷻ ам гунагьрикай михьи ийида ва ам диде-бубадиз гьуьрмет авурбурун ва абуруз муьтIуьгъ хьайибурун арада кхьида» (АтI-ТIабрани).
- Эгер диде-бубади эверайтIа, гьасятда гьай лугьун лазим я.
- ЧIехи стхайризни вахариз диде-бубадиз хьиз гьуьрмет авуна кIанда. Гьадисда лугьузва: «ЧIехи стхайрин буржи гъвечIибурун вилик, бубадин буржи хьиз я аялрин вилик» (Байгьакъи).
Са гафуналди, чна винидихъ лагьайвал, гьикI диде-бубадиз зулум авун, азиятар гун бахтсузвал ва бедбахтвал яз гьисабзаватIа, гьакI диде-бубдиз гьуьрмет ийизвайбуруни, абурун разивал къазанмишиз алахъиз, абуруз куьмек гуз, кьве дуьньядани чIехи бахт къазанмишда. Чун гьадисри гъавурда твазвайвал, ни диде-бубадиз хъсанвал ийизватIа, абуруз акьван суваб жезва хьи, гьикьван суваб чIехи ва гъвечIи гьаж авурбуруз ва я гъазаватда иштиракзавайбуруз жезватIа. Диде-бубадихъ галаз хъсан рафтарвал авун – инсандин виридалайни хъсан ери я, Аллагьдиз ﷻ виридалайни гзаф кIанзавай.
Диде-бубадин къайгъу чIугун ва абур рази авун – Женнетдин няметар къазанмишунин, уьмуьр яргъи авунин, яшайишдин няметар къазанмишунин замин я. Диде-бубадин къайгъуда авай аялриз Аллагьди ﷻ вири крара куьмек гуда, абур дуьз рекьел жеда, къутармиш жеда, абур регьятдиз яшамиш жеда. Диде-бубадин разивални Аллагьдин ﷻ разивал кIевиз алакъалу я. Гьадисда лугьузва хьи, Женнет дидедин кIвачерик ква. Чна винидихъ лагьай вири гафар гьадисрай къачунва. КIанзавайдавай «Ат-Таргъиб ва ат-таргьиб» ктабдиз килигайтIа жеда (3-том, 252-262-чинар).
Къуй Аллагьди ﷻ диде-бубаяр чалай рази жедайвал чун тухудайвал чаз куьмек гурай. Амин!
