Авиценнадин ахтармишун
Инсан – паярикай кIватIнавай тамам тушир органрин кIватIал туш, ам сагъ сад тир махлукьат я. Адан беден, акьул ва руьгь акьван кIевиз сад-садак акахьнава хьи, са чкада хьайи гьар гьи чIурувили хьайитIани гьикI хьайитIани масабуруз таъсир ийида. Алай девирдин психосоматикади Исламдин адетри ва РагъэкъечIдай патан алимри виш йисара лугьузвай затIар анжах тестикьарзава: инсандин къенепатан гьалдилай беден мягькемариз ва я чукIуриз алакьзава.
Психика – бедендин сагъламвилин себеб хьиз
Къенин юкъуз илимди субутнава хьи, гьамишан стрессди, кичIевили, рикIин къалабулухди, рикIи-рикI незвай гьиссери ва лап умудсуз хьуни ачухдиз иммунитетдиз, рикIинни дамаррин къурулушдиз, гормонрин барабарвилиз ва гьатта зарар хьанвай клеткаяр цIийи хъхьунин йигинвилиз эсер ийизва. Гуьгьуьлар агъуз аватуни (депрессия) инфаркт арадал атунин хатавал артухарзава, рикIик секинсузвал акатна кефи чIур хьуни – хуквадинни ратарин къурулушдин азарар, яргъалди чара атIай гьисс хьуни лагьайтIа, галукьдай азарриз беденди дурум гун зайифарзава.
Им къилихдин зайифвал туш, биологиядин гьакъикъат я: психикадинни гьиссерин гужлувили стрессдин гормонар (кортизол, адреналин) гужлу ийизва, абуру лагьайтIа, яргъалди таъсир авурла, беден барбатIзава.
Авиценнадин ахтармишун: терг ийидай кичIевал
И алакъадин лап ачух мисал Исламдин алемдин зурба духтуррикай, дерин фикир ва акьул авай ксарикай сад тир, Авиценна хьиз машгьур тир, Абу Али ибн Синади туна.
Авиценнади кьве кIелел ахтармишун тухвана. Абур кьведни сад хьтин шартIара авай: сад хьтин тIуьн, яд гузвай ва сад хьиз гелкъвезвай. Амма абурукай садан патав жанавур кутIуннавай – а саягъда хьи, кIелез ам гьамиша аквазвай, адан ни гьиссзавай ва гьамиша кичIевиле яшамиш жезвай, жанавурдивай адаз зарар гуз жезвачиртIани.
Нетижа тажуб жедайди хьана: гьамиша психикадинни гьиссерин гужа яшамиш жезвай кIел зайиф хьана, тIуьн бегьем тинез хьана ва са тIимил вахтунилай кьена. Кьвед лагьайди, секин шартIара авай, сагълам яз амукьна.
«Психосоматика» термин акъатдалди фад тухвай и ахтармишуни ачухдиз къалурзава: кичIевили ва рикIин секинсузвили беден барбатI ийида, гьатта гьакъикъи хатавал авачтIани.
Умуд сагъ хьунин себеб хьиз
Ислам дуьньядиз килигунин тегьерда психикадинни гьиссерин барабарвал имандихъ ва Аллагьдик ﷻ умуд кутунихъ галаз кIевиз алакъалу я.
Аллагьди ﷻ Къуръанда лугьузва (баяндин мана): «…Аллагьдиз зикир авурла тушни кьван рикIер секин жезвайди?» («Ар-Ра`д» сура, 28-аят). И рикIин секинвал – фикирдалди арадал гъанвай руьгьдин гьал туш. Ам къалабулухдин дережа агъузарзавай, стрессдин харапIдай таъсир тIимиларзавай ва, нетижа яз, беден хуьзвай къенепатан мягькемвал я.
Аллагьдик ﷻ умуд кутун – им кар тавун ва я дарманар кьабул тавун туш. Аксина, Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Гьар са азардикай дарман ава, ва, дарман жагъайла, ада Аллагьдин ﷻ кьадардалди сагъар хъийида» (Муслим). ГьакIни Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Гьакъикъатда, Аллагьди ﷻ са тIални ракъурнач, адакай сагъар хъийидай дарман ракъур тавуна. Садбуруз ам чизва, масабуруз чизвач» (ат-Тирмизи).
Амма крарихъ санал иман гъанвай касди вич нетижадин патахъай къеняй регъвезвай кичIевиликай азад ийизва. Ада вири мумкинвилер ийизва – ва нетижа Аллагь Тааладал вегьезва. Ида гзаф дуьшуьшра азардин дуьздал алачир, адак йигинвал кутазвай къенепатан гуж гун алудзава.
Пайгъамбарди ﷺ къейд ийизвай хьи, Аллагьдик ﷻ дуьз умуд кутуни инсандин уьмуьр туькIуьр хьунин тегьер вич дегишарзава: «Нагагь куьне лазим тегьерда Аллагьдик ﷻ умуд кутазвайтIа, Ада квез нуькIериз хьиз ризкьи гудай: абур пакамаз гишин яз экъечIзава ва тух яз элкъвена хквезва» (ат-Тирмизи). И гьадисди умуд кутун – им кар тавун я лугьудай мах чIурзава. НуькIре лув гузва, къекъвезва, кар ийизва – амма пакадин йикъан патахъай фалужди ягъай хьтин кичIевал аваз яшамиш жезвач. Гьа къалабулухвал тахьуни ам вичин уьмуьрда «сагълам» ийизва.
Исламдин фикирдалди Аллагь Тааладик умуд кутун – им са гьакIан диндин гьисс туш, ам дерин къенепатан гьал я, ада психикадин дурумлувал тешкилзава ва ачухдиз инсандин бедендин сагъламвилиз эсер ийизва. Таваккуль (умуд кутун) – им Аллагьдиз ﷻ ихтибар авун я, ва адахъ галаз санал, чи игьтияжар кьилиз акъатун патал себебар тир вири лазим тир крар тамамарун, - кар тийиз гуьзетун ваъ.
Умуд кутун Аллагь Таалади къенепатан секинвилихъ, хуьнихъ ва куьмекдихъ галаз алакъалу ийизва: «…Ни Аллагьдик умуд кутазватIа, адаз Ам бес жеда…» («АтI-ТIалякъ» сура, 3-аят). Психикадин сагъламвилин патахъай «бес хьун» - им гележегдин патахъай барбатIдай секинсузвал, зегьле тухудай кичIевал ва вири патарихъай хатасузвал авачирди гьиссун тахьун я.
Психологиядин куьмек
Психикадин сагъламвилин фикирдалди иманди са шумуд кьилин везифа тамамарзава: рикIин къалабулух, кьиникьикай, ялгъузвиликай, метлебсузвиликай кичIевал тIимиларзава; къенепатай барбатI тахьана имтигьанар кьабулиз куьмекзава; уьмуьрдин четин гьаларин вилик дурумлувал тешкилзава.
Вичин уьмуьрдиз ва ахтармишунриз метлеб авайди чизвай инсанди тIарвал, кефсузвал ва тайинсузвал масакIа эхзава – ва и карди ачухдиз адан бедендиз эсер ийизва.
