ФитIр закатдин важиблувал
Закату-ль-ФитIр – сагь гьар са мусурманди, Рамазан вацра сивер хуьн-техуьнилай аслу тушиз гузвай ферз тир садакьа я. Умаран хва Абдуллагьа Пайгъамбардин ﷺ гьадис ахъайна: «Мусурманрин арадай итим ва дишегьли, азадди ва лукI талагьна, Рамазан вацра закату-ль-ФитIр гун гьар са инсандиз чарасуз я».
Рамазан вацран эхиримжи юкъуз, рагъ акIайдалай кьулухъ кечмиш хьайи инсандилай закат къвезва. Рагъ акIидалди кечмиш хьайи касдилай ва я рагъ акIайдалай кьулухъ хайи аялдилай закат къвезвач.
Закат ни гуда?
Сив хуьнин суварин вилик квай йифиз ва суварин юкъуз кIвале недай тIуьн авай ва суварин йифен рагъ акIидай вахтунда чан алай гьар са мусурман итим, гьакI дишегьли зеэр гуниз мажбур я. Рагъ акIидай вахтунда аял хайитIа, гьадалайни зеэр гун лазим я. Зеэр нафакьадал (иждивение) алачир касдилай (яшар тамам хьанвай хва, диде-буба...) гузватIа, гьа касдивай ихтияр къачун лазим я.
Закат яз вуч гуда ва адан кьадар гьикьван я?
Зеэр яз гзафни-гзаф ризкьи хьиз (къут) ишлемишзавай недай шейэр гуда. Дагъустанда (вири Россияда хьиз) гзаф ишлемишзавай ризкьи къуьл я. Гьаниз килигна, зеэр къуьлелай алудайтlа жеда. Къуьл хъсан еридинди ва михьиди хьун лазим я. Имам Шафиидин мазгьабдай къуьлуьн зеэр 2,4 килограмм тайинарнава. Абу Саид аль-Худридилай атанвай гьадисда лугьузва: «Пайгъамбардин ﷺ вахтунда чна суварин юкъуз незвай тIуьникай са сагь гудай. Чи тIуьн мух, хурмаяр (финик), кишмишар ва шур тир». Бязи алимри зеэр - им 2 килограммни 700 грамм яз гьисабзава. Эгер и фикир бинедиз къачуртIа, мадни хъсан жеда.
Нагагь зеэр яз къуьл гун четин акъвазиз хьайитIа, имам Абу Гьанифадин мазгьабдал бинеламиш хьана гьа къуьлуьн кьадардин къимет пулуналди гайитIани жеда (къейд: Абу Гьанифадин мазгьабда сагьдин кьадар 3200 грамм я, амма гьа са вахтунда абуру къуьл сагьдин са пай гун бес я лугьузва. Гьаниз килигна, мусурманривай адан са паюнин пул гайитIани жеда, гьакIни 2400 граммдин пул гайитIани жеда). ИкI яз хьайила, шафиитди ният авуналди икI лугьун лазим я: зеэр пулуналди имам Абу Гьанифадин рехъ кьуна гузва. ГьакI ятIани, Шафии мазгьабдин рекье авайбуру зеэр къуьлуьналди гайитIа хъсан я. Закат гудайла ихьтин ният авун лазим я: «За жувалай (жуван папалай, хцелай, рушалай - абурун тIварар кьуна) ферз тир сагь – закату-ль-ФитIр Сад Аллагьдин тIварцIелди гана».
Закат низ гуда?
Закату-ль-ФитIр (гьа адетдин закат хьиз) анжах инсанрин тайин къатариз гудай ихтияр ава: 1. Факъир - акьалтIай кесибриз, къекъверагвилин гьалда авайбуруз (яни лазим кьадардикай 20-30% такьат авайбуруз). 2. Мискин - кесиб яз са гьалда яшамиш жезвайбуруз (яни лазим кьадардикай 70-80% такьат авайбуруз). 3. Закат кIватIунин, хуьнин, ам гьисаб кьунин ва паюнин карда кIвалахзавайбуруз. 4. ЦIийиз диндал атанвайбуруз (яни Ислам кьабулнавайбуруз). 5. Махсус икьрардин бинедаллаз азаднавай лукIариз (алай вахтунда ахьтинбур амач). 6. Чпел буржар алайбуруз, эгер абур Шариатди ихтияр ганвай рекьер патал (сагъламвал мягькемарун, тIуьн, чарасуз кIвал эцигун, пек-партал къачун патал ва икI мад) кьунваз хьайитIа. 7. Чеб дуьз рекье аваз, имансузрихъ галаз пак дяве (гьакъикъи гъазават) ийизвайбуруз. 8. Сеферда, рекье авайбуруз (Шариатди ихтияр ганвай мурад аваз сиягьатда авай инсанриз). Эгер а жергейрик акат тийизвай инсанриз гайитIа, закат кьилиз акъатдач (ам гайидаз адетдин садакьа гайи хьтин суваб жеда). Гьавиляй ахьтин инсандин хиве закат гун амукьзава. КьетIендиз къейд авун лазим я хьи, закат анжах винидихъ тIварар кьунвай жуьредин мусурманриз гун лазим я. Гьар са касди гузвай зеэр, гьина адал суварин йиф гьалтнатIа, гьа чкада гун лазим я.
Закат мус гуда?
Зеэр Рамазан вацран къене мус гайитIани жеда, амма суварин вилик квай йифиз рагъ акIайдалай кьулухъ, суварин капI ийидалди гун хъсан яз гьисабзава. Ам суварин йикъан экуьнилай няналди (рагъ акIидалди) гайитIани жеда. Инал тайин авунвай вахтунда ам гун тавур касдиз гунагь жезва. Вахтунда зеэр гуз алакь тавур касди ам жезмай кьван фад, месела пакад юкъуз эвез хъувун лазим я. Эгер инсан вич тахсирлу яз (яни Шариатди кьабулдай багьна-себеб авачиз) закат вахтунда ганвачтlа, ада Аллагьдивай ﷻ гъил къачун тlалабна кlанда. Нагагь вилик йисара зеэр ганвачиз хьайитIа, ам жезмай кьван фад эвез хъувун лазим я.
