Ихьтин гафар аялриз лугьумир…
- Ви гъилер патахъбур яни?! - Диде… - АкI къапар ни чуьхуьзвайди я? Тура, ийимир, вуна вуч авуртIани вавай са затIни жедайди туш!
Ихьтин пашманардай рахунар лап гзаф хизанрин уьмуьрда арадал къвезва. Чна, галатнавай, аман атIанвай диде-бубайри, хъел къизмиш хьайи чIавуз, жуван аялриз ахьтин гафар лугьузва хьи, яргъал йисара абуру чи аялриз секинвал гузвач, абур бахтлубур, агалкьунар авайбур, викIегьбур жез манийвал ийизва.
Аялрин рикIера авай секинвал чIурун, абурун чпихъ ва патав гвайбурухъ авай инанмишвал зайифарун лап регьят я, амма ахьтин гьиссер мад арадал хкун патал яргъал тир ва алахъун алай зегьмет герек къведа. Чаз виридаз чи рушаризни гадайриз бахтлу гележег кIанзава. АкI хьун патал чна чи сивяй бязи вахтара чна фикир тагуз акъатзавай ва гъвечIи рикIерал хер ийизвай гафарал гуьзчивал авуна кIанда.
1. «Вавай жедач!»
«Вавай са карни жедайди туш!», «Валай алакьдач!» ва ибуруз тешпигь гафари аялди вичиз гузвай къимет ва адаз са цIийи затI чириз кIан хьунин мурад терг ийизва. Гьатта эгер аялриз сад лагьай сеферда кIвал къакъажиз кIан хьайитIа ва абурувай дугъриданни вири лап хъсандиз ийиз алакьначтIани, акьуллу диде-бубайри абурун тереф хуьда ва вири дуьз жедайвал вуч ийидатIа лугьуда. Абуру «Вавай жедач» лугьудай гафар «Ша за ваз куьмек гуда» гафаралди дегишарда.
2. «Ви месэла – месэла туш»
Дуст руш маса рушахъ галаз дуствал ийиз башламишна, рикI алай къугъвадай затI хана, шикил ягъиз хьанач… Аялар мукьвал-мукьвал чи патав арзаяр гваз къвезва ва абуруз чавай ихьтин гафар ван къвезва: «ГьакIан са буш кар патал вун вучиз шехьзава…», «Им месэла яни кьван?» Аялрин арзайриз диде-бубади ихьтин жавабар гуни абур галатнавайдакай хабар гузва.
Эгер гьар сеферда дидедин ва бубадин патай ихьтин рафтарвал хьайитIа, абур диде-бубадихъ галаз рахадайла чпин гьиссер чуьнуьхиз вердиш жеда, рахан тийир ва рикIе авайди лугьун тийирбур жеда. Хизанрин психологри аялрин арзайриз ихьтин суалралди фикир гун меслят къалурзава:
«Исятда завай ваз гьихьтин куьмек гуз жеда?»,
«Вак куь къалабулух кутазва?»,
«Ваз зун вахъ галаз хьана кIанзавани?»,
«Вун пашман я, вучиз лагьайтIа…?» Аялриз чпин гьиссер чир жез ва эхиз куьмек гана кIанда.
3. «Квахь инлай!»
Аялрин шулугъри чаз хъел гъизва. Амма жува-жувал гуьзчивал авун чIехи, тамамвилихъ агакьай инсан гьа «дережадиз» агакь тавунвайбурулай тафаватлу ийизвай ерийрик акатзава. Гьатта эгер чун кьилихъ кьван хъиляй ацIанваз хьайитIани, чун гьа селдикай хкечIун лазим я. «Заз вун гьич аквадай вилер авач!», «Квахь зи вилерикай!» - туьнт хьана чIехибуру лагьай ихьтин гафари аялрин зайиф психика чукIурзава ва адахъ зурба нетижаяр хьун мумкин я: лап кьилдивал гьиссунилай диде-бубадихъ галаз къал алаз рахунал кьван.
4. «Заз вун кIандач»
ЧIехи, вичи лугьузвай гафар кьатIузвай касди аялдиз ихьтин гафар лугьун мумкин я лагьана гьатта фикикрдиз гъиз кичIезва. Амма, тежрибади къалурзавайвал, гьахьтин дуьшуьшар жезва. «Заз вун кIандач» - ибур инсан «рекьизвай» гафар я. Абуру аялдин къанажагъда диб, бине, инсан туькIуьрзавай кьилин затI – дидедизни бубадиз вич кIанзавайдахъ инанмишвал терг ийизва. И къадагъа гафари аялдин ва я аял кьилин (подросток) психика чIурзава ва адан вири уьмуьрда хер алай гел тазва.
САФИЯ ФОКИНА
