Мусурманрин зурба сувар
Им вири дуьньядин мусурманри Зу-ль-Гьижжа вацран 10-юкъуз къейдзавай сувар я. Къурбандин суварин гуьгъуьнлай къвезвай 11, 12 ва 13-лагьай йикъариз «аййаму-ташрикъ» лугьузва, гьа йикъаризни къурбандар авуртIа жезва.
И сувариз гьайванар тукIваз, як паюналди къурбандар ийидай (садакьаяр гудай) адет ава.
Суварин тарих
Къурбандин сувар Ибрагьим пайгъамбардихъ ва адан хва Исмаил пайгъамбардихъ галаз алакъалу я. Ибрагьим кьуьзуьни хьана, амма веледар адаз хьанач. Аллагьдин регьимдикай умуд атIун тавур Ибрагьима , нагагь адаз хва хьайитIа, ам Аллагьдиз къурбанд ийида лагьана ният авуна. Амма са кьадар вахт алатайла и кар адан рикIелай фена. И вахтунда са затIни рикIелай тефизвай Аллагьди ният адан рикIел хкана.
Йифиз ахварай Ибрагьимаз Аллагьдин патай вичин хва къурбанд авунин эмир атана ва адан рикIел вичи авур ният хтана. И ахвар адаз пуд йифиз галаз-галаз акуна. Ибрагьима вичи гайи гаф кьилиз акъудун кьетIна. Ада вичин хциз ебни чукIул къачуна Мина дередиз рекье гьатна кIанзавайдакай лагьана. Исмаила ада лагьай шейэр къачуна ва кIел хьиз бубадин гуьгъуьна гьатна.
Ибрагьима Исмаилаз Аллагьдин эмирдикай лугьун кьетIна, яни Аллагьдин эмирдалди вичин хва къурбанд ийизвайдакай. Исмаила жаваб гана: «Буба, Аллагьдин эмир кьилиз акъуд, ин ша Аллагь, ваз зи сабурлувал, муьтIуьгъвал аквада».
Ибрагьима вичин хцин гъилер ва кIвачер кутIунна, ам эрчIи патал элкъуьрна, чукIул къачуна ам хцин туьтуьнилай чIугуна, амма чукIулди гьич атIанач. Исмаил - Забигьуллагьди (Аллагьдин къурбанд) бубадиз лугьуда: «Белки ваз зи чиниз килигиз четин ятIа? Язух татана тукIукI».
Амма Ибрагьима гьикьван алахъунар ийизвайтIани, чукIулди Исмаилан бедендиз са хасаратвални гузвачир. МасакIа тахьайла бубади чукIул чилел гадарна ва и вахтунда чукIул адахъ галаз рахана: «Кьве эмирдикай: Аллагьдин – тукIун тавун ва ви – тукIун, за сифтегьанди, Халикьдинди кьилиз акъудзава.
Исмаил за гьикI тукIвада кьван? Завай Аллагьдин буйругъ авачиз ваз кIани кIвалах ийиз жедач». И арада Жабраил малаикди Женнетдай еке са гьер гъана ва Исмаилан паталай гьа и гьер тукIун эмирна.
Гьа и йикъалай мусурманри Къурбандар ийиз (гьайванар тукIваз, садакьаяр гуз) башламишна. А югъ, чIехи сувар яз, гьар йисуз къейд ийизва. Пак Къуръанда лагьана (мана): «Аллагьдиз капI ая (суварин капI) ва гьайван къурбанд ая» («Аль-Кавсар» сурадин 2-аят). Имам Агьмада агакьарнавай гьадисда лагьанва: «Мугьаммад Пайгъамбарди кчар алай кьве гьер тукIуна. Вичин кIвач ада абурун къвала акIурна, «бисмиллягь, Аллагьу акбар» лагьана ада вичин гъилелди абур тукIуна (къурбанд авуна). ГьакIни Къурбандин сувариз мукьвабурун сурарал, багърийрин ва дустарин кIвалериз фин, сувар мубарак авун меслят къалурзава.
Къурбанд гьикI ийида?
Гила са кьве гаф къурбандар авунин шартIариз талукь яз лугьун. Къурбанд авун патал тукIваз хкянавай гьайван кьецIиди, буьркьуьди хьана кIандач. Крчар, япар, тум ва жендекдин маса паярни сагъбур хьун лазим я.
Исламдин истемишун яз ихьтин гьайванар къурбанд ийиз (тукIваз) жеда: йис тамам хьайи лапаг (хеб ва я гьер), кьве йис хьайи цIегь ва я жунгав (кал), вад йис тамам хьайи деве. Лапаг са касдилай, деве ва я жунгав ирид касдилай къурбанд ийиз жеда; ТукIвадай вахт ва къайдани тайинарнава. Месела, гьайван суварин капI авурдалай гуьгъуьниз 13-йикъан няни (гъетре капI) жедалди тукIваз жеда.
Гьайван тукIвадайла:
- Ният ийида (Бисмиллягьиррагьмани-ррагьим, за жувалай (зун векил авунвай флан касдилай) Аллагь патал и гьайван къурбанд ийизва).
- Такбирар кIелда: «Аллагьу акбар, Аллагьу акбар, Аллагьу акбар».
- Гьайван кьибледихъ элкъуьрна ихьтин дуьа кIелда: «Я Аллагь, им Ви патай ва Вун патал я. Кьабула завай (флан касдилай - эгер масада вичин паталай къурбанд авун векил авунваз хьайитIа)». Пайгъамбардал салават гъида (Аллагьумма салли аля саййидина Мугьаммадин ва аля али саййидина Мугьаммадин ва саллим).
- «Бисмиллагьи, Аллагьу Акбар» лагьана тукIвада.
Сунна къурбандин як пуд патал паюн меслят къалурзава: са пай кесибриз, кьвед лагьай пай - къуншийризни багърийриз, пуд лагьайдини - жуван хизандиз тада; (Къурбанд авур гьайвандин хам маса гудай ихтияр авач). Эгер ам ферз къурбанд ятIа (мисал яз, незир авунвайди, хиве кьунвайди) жуваз гьич са кIус якни тадай ихтияр авач, вири пайна кIанда.
