Абуруз куьмек це…
Адет яз, аял кьилин яш лап четинди тирдахъ диде-бубаяр лап хушвилелди рази жезва. Амма гьакI лугьудайла абурун фикирда лап маса затI ава – гьакI абуруз чпиз гададин ва я рушан гъавурда акьаз лап четин жезва. Авайвал лагьайтIа, гьа яш сифтени-сифте аял кьилериз чпиз четин я.
Аял алакъалу ксар гзаф туш: диде, буба, чIехи диде, чIехи буба, мукьвакьилияр, таяр. Бубадинни дидедин рафтарвилер – им аялди гзаф дикъет гузвай ва чешне къачузвай затI я. Абурун гьар садан хесетар ада жуьрэтлувилин ва назиквилин кIалуб хьиз, дишегьлийринни итимрин рафтарвилерин чешне хьиз кьабулзава. Чпин къугъунра аялри кьатIун авачиз абурулай чешне къачузва, хизанда кьиле тухунин къайдаяр кьазва.
Ахпа ам жемятдихъ галаз вердиш жезва, ада вич гьа жемятдикай тирди аннамишиз гатIумзава ва ана кьабулнавай инсанди вич тухунин къайдаяр кьатIузва, адан къилих тайин жезва.
Ибур вири адан фикирра, гьиссера ва крара, дуьнья кьатIунин ва дуьньядиз килигунин тегьерда, гьакIни инсанрихъ галаз жезвай рафтарвилера дуьздал акъатзава. Аял кьил хизанда вичи кьунвай чкадиз цIийи кьилелай килиг хъувуниз манийвал ийимир. Эгер адаз диде-бубади илитIнавай адет хьанвай тухунин къайдадикай азад жез кIанзаватIа, эгер ада вич кьилдин кас хьиз къалурзаватIа, аслу туширвилихъ чалишмиш жезватIа – им адетдин кар я!
Амма гьа са вахтунда диде-бубадихъ галаз авай рафтарвилер адаз гзаф важиблу я. Арадал къвез башламишзавай психикадиз хизанда жезвай гужлу гьиссери ийизвай таъсирни лап чIехиди я.
Диде-бубади чпин аялдиз гьикьван иер насигьатар авуртIани, абур адан бейнида чкIай, дуьм-дуьз тайинвал авачирбур жеда, нагагь дидебубайри чпи эдеб хуьн тийиз, таб ийиз ва чпи лугьузвай гафариз чпи акси крар ийиз хьайитIа.
ЧIехи пай вахт аялри диде-бубадин гуьзчивилик квачиз акъудзава. Абурун алакъа гегьенш жезва, абуру чпи гьар жуьре яшдин дустар хкязава. Дустарихъ галаз авай рафтарвилерихъ цIийи мана жезва. Гила абуру чпин таярилай чешне къачузва. Са кьадар вахтунилай, эгер ихтибардин алакъаяр амаз хьайитIа, диде-бубадин таъсир виликан гьалдиз хтун мумкин я.
Са университетда ихьтин дуьшуьш хьана. Муаллим атанвачир ва студентар гьарнихъ сад фин тавун патал, кураторди «Диде» тема веревирд авун теклифна. Ингье сада лагьана: «Къуй диде-бубадихъ галаз ихтибардин алакъаяр авайбуру гъилер хкажрай». ЯхцIур касдикай анжах пуда гъилер хкажна. Са шумуд студентди лагьана хьи, дидеди чпин гафариз яб гуда, ахпа туьгьмет ийиз, кикIиз гатIумда. Амайбуру лагьана хьи, дидейри чпиз яб гузвач, хсуси месэлаяр гьич веревирд ийизвайди туш, гьарма вич-вичиз я. Сада лагьана хьи, вич кьейитIани дидедиз са затIни ахъайдач.
Гьа икI къайивилелди ва къайгъусуздаказ чна чи аялрихъ галаз рафтарвилер авурла, чавай абур къакъатзава. ЧIехи хьайи хци ва я руша са гьихьтин ятIани мешребсуз амал авурла, чун мягьтел жезва: яраб им зи аял я жал? Мумкин я, са вахтунда адаз куьн лап герек хьана, амма ам гъавурда акьуна хьи, квез лугьуникай хийир авачирди.
Аял кьилериз чпин азад вахт таярин арада акъудиз, чпиз итижлу крарал машгъул жез кIанзава, амма чIехибуруз, виликдай хьиз, а рафтарвилер къайдадик кутаз кIанзава. Нетижада гьуьжетар арадал къвезва ва гзаф вахтара аял рак агалчна кIваляй физва.
Гьайиф хьи, вири диде-бубайрин рикIел аламукьзавач, 12-14 йис хьайила чпи вуч гьиссзавайтIа. Бедбахтвални ам я хьи, чпин рушан ва я хцин беденда жезвай биологиядин ва психологиядин чIехи тир дегишвилерикай абуруз гьич чир хьанани кIанзавач.
Аял кьилин беденда жезвай кьуна акъвазариз тежер дегишвилери ам зурзурзава ва гьа идалди адан гужлу гьиссерин дегишвал шартIлу жезва. ЦIийи рафтарвилерикай менфят къачуниз мажбур жезва. Виликдай гзаф дустар авай – гила тIимил кьадар мукьва дустар хьанва.
Аялвилин араяр атIун ва чпин кьилдивал абуру четиндиз эхзава. Яз, дуствални, ашкъидин гьиссерни а вядеда мягькембур жедач. Амма гьар са татугун абуру виш сеферда туькьуьлдиз кьабулда – вучиз лагьайтIа ам пайдай кас авач. Гьа икI абуру чеб-чпихъ агъунваз къалурунин, терсвилин ва чина акъвазиз гьазурвилин хъуркъунин кIаник чпин кьетIисузвал ва кар алакь тавун чуьнуьхзава.
Гила куьн гъавурда акьунани, абуруз гьикьван четин ятIа? Абуруз куьмек це, абурун пад хуьх. Абур тахсирлу ийимир…
ФАТИМА СУЛТАНОВА
