Лап хъсан къари
Чаз виридаз чизва хьи, и дуьньяда лап хъсан инсанар авайди туш. Рафтарвилер туькIуьрун – им гьамиша вирида авуна кIанзавай кIвалах я. Амма ятIани гьар са дишегьлидиз вичин гъуьлуьн дидеда акуна кIанзавай кьетIен лишанар ава. Чна социальный сетра, сусариз чпин къарийрин гьихьтин ерияр виридалайни багьа ятIа чир хьун патал, хабарар кьуна.
1.Мензил авай кIанивал
Хабарар кьуна иштиракай гзафбуру къейдна хьи, гьар са кайванидиз вичин цIун-кIвале (кухняда) иесивал ийидай ихтияр хьайидалай кьулухъ, къарийрихъ галаз авай рафтарвилер цIийи дережадиз акъатна. Эгер виликдай гъуьлуьн диде-бубадихъ галаз са кIвале яшамиш хьун адетдин кар хьиз кьабулзавайтIа, гилан сусар гзаф вахтара и кардиз гьазур тушиз жезва.
«Чун эвленмиш хьайила, кьилди яшамиш жедай мумкинвал авачир. Чи кIвал эцигдалди гъуьлуь зун вичин бубадин кIвализ гъана. Зун са шумуд йисуз гьамиша четинвиле хьана. Гъуьлуьн диде нарази яз заз килигдай: хуьрек дуьз ийизвач, михьивал лазим къайдада ийизвач. Жуван кIвализ экъечIнамазди, на лугьуди чи арада авай мурк цIрана, сад-садан патав мугьмандиз физва, хушвилелди рахазва» (Мадина, 35 йис).
2. Фикиррин къене садвал
Гъуьлуьн дидеди вичин свас хайи руш хьиз кьабулун гзафбурун эрзиман я. Гзаф халкьариз къадим заманрилай къаридиз «диде» лугьудай адет гьавайда авачир хьи. Эгер гъуьл дугъриданни нагьахъ яз хьанайтIа, дишегьлийриз гьамиша чпиз лугьузвай туьгьметриз яб гуз кIанзавачир, абуруз «кьвед лагьай дидедин» куьмек гьиссиз кIанзавай.
«Зи къаридиз завай гьатта акI лугьуз жедач (яни къари), ам заз лап мукьва, хайи кас я, диде… Ада кьуд хва хана ва чун, сусар, адаз хайи рушар хьиз я. Ам гьамиша чи патал жедай, нагагь са къал акъатнайтIа, ам вичин гадайрихъ галаз кикIидай, чун вири меслят хъийидай. Ам кьена, кIвал ичIи хьана, чакай лагьайтIа, етимар хьана» (Рузанна, 40 йис).
3. Эдеблувилин гьисс
ЧIехи пай дишегьлийри къейдна хьи, хизандин хсуси сергьятриз гьуьрмет авун – им зурба хъсанвал я. Сусари са сивяй лугьузва хьи, хтулдиз гьикI тербия гудатIа, хциз гьихьтин тIуьн гудатIа ва йикъа шумудра пол чуьхуьдатIа лугьун тийизвай къари – им халисан къизил я. Эгер ада мугьмандиз къведайла виликамаз зенгни авуртIа, адаз чими хуьрек ва гъуьлуьн диде къведалди хъсандиз гьазурвал акваз агакьай секин сваз жагъида.
«Зи къари – заз чидайбурукай виридалайни эдеблу я. Нагагь за са меслят гун тIалабайтIа, ада вуч ийидатIа лугьуда, амма вич садрани гьавалат жедач. Зун гъуьлуьк кваз муьжуьд йис я ва гьар сеферда чи патав къведайла ада виликамаз чаз хабар гузва, вични зи кефи хан тийидай саягъда. Зенг авуна хабар кьада: «Квез чайдихъ галаз недай вуч гъида, азизбур?» Гьа икI зи бахтуни гъана» (Ольга, 28 йис).
4. Хтулрихъ галаз «чара жедайди туш»
Уьмуьрда гьар жуьредин крар жедайди я: гьайиф хьи, бязи вахтара хизанар чкIизва ва аялриз кьве чIехи дидедин паталай сад амукьзава, дидедин патай тирди. Амма, кьур хабарри къалурайвал, гъуьлни паб заландиз чара хьунизни килиг тавуна, къарийри бейтерефвал хуьзва ва сусахъ галаз алакъаяр хуьзва, хтулар кIанзава ва абурухъ гелкъвезва.
«ЦIуд йисуз гъуьлуьхъ галаз санал яшамиш хьана ва чара хьана. Чун кьведни тахсирлу я, амма кьулухъ чIугвадай рехъ амач. Чаз кьве аял ава ва чун чара хьана лугьуз абурун гуьгьуьлар лап пашман я. Чара хьайи гъуьлуьн дидеди вичивай жедайвал заз куьмек гузва, садрани туьгьмет авунач, са тIимил вилик вичин хтулар хвена лугьуз заз чухсагъул лугьузвай» (Зарема, 34 йис).
САФИЯ ФОКИНА
