Тахсир – айивхьуманай

Тахсир – айивхьуманай

Аллагьнал ﷻ дацIан дурсса низамрайну жува буру жяматраву ялапар хъанай, мунин бувну багьлай бур мукунсса оьрмулун хасъсса духIи-дуциндарал, багьу-бизулул адав дуруччин. Аммарив, гьарца инсаннал личIи-личIисса хасият духьувкун, бувчIукъабувчIу, къалмакъаллу хьунсса кIанттурду чан къашай.

Жуйнма бюхъай тIааьн бакъасса, къаччан бикIансса махъ учин, зулму буван, бакъу-бухьттан бишин ва м.ц. Му чIумал инсаннал дакI сситтул дурцIуну, цащава шайкун кьутIинсса жаваб дулун хIарачат бувай. Амма ца агьамсса ишри вила цIанил, узданшиврул кьимат буруччин жаваб дуллалисса чIумал хIалалмунил дазурдава къауккаву. Акъахьурча ахиргу инава зулмукар хьун бюхъайссара. Абу Гьурайрал t бувсъсса хIадисраву увкуну бур (мяъна): «Къалмакъал хьуминнал куннахь куннал увкумунихсса аьй хьхьичI айивхьуманайри дусса. Амма ваманал хъиннура оьсса жаваб дулурча, тахсир мунайри» (Муслим). Ва хIадисрал бувчIин буллай бур ссуг дурманан жаваб дулун ихтияр душиву, амма хъиннува дазурдава уккан къабучIишиву.

Кьуръандалул аятраву увкуну бур (мяъна): «Цала чулухуннай дурсса тIайла дакъашиврийн жаваб дуллуманай бунагь бакъассар». («ашШура» суралул 41-мур аят). Амма багьана бакъанува бусурманчунайн оьккисса махъ учаву бунагьссар. «Бусурманчунайн ссуг даву – бунагьссар», – увкуну бур хIадисраву. (ал-Бухари, Муслим). Жаваб дулуншиврул ишла буван бучIиссар укунсса махъру: «Да зулмукар!», «Да ахIмакь!», «Да адав дакъуй!», цанчирча гьарца инсаннаву вай хасиятру чансса дунугу дикIайнутIий. (Имам Ан-Навави, «Ал-Мингьаж ШархI СахIихI Муслим ибн Ал-ХIажаж»). Цаннал ваманал нитти-буттайн ссуг, бугьтангъибат буварча, оьккисса махъ учирча, мунийн мукуннасса жаваб дулун къабучIиссар, хIарамссар увкуну бур диндалул аьлимтурал. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зуйна цуунугу ххяххарча, зугу мукуннасса жаваб дулара (зунма бувсса зарал танангу бувара)» («алБакьара» суралул 194-мур аят). «Зунма оьбала бувманан мукунмасса танмихI бувара, амма ссавур дурну, багъишла ивтун, кьисас ласаврия махъунмай хьурча хъинссар» («анНагьл» суралул 126-мур аят).

«Оьбалалухсса кьисас – мукунмасса оьбала бавури, амма зулмукар багъишла ивтун маслихIат бувманайн Аллагьнал ﷻ мархIамат ликкантIиссар» («ашШура» суралул 40-мур аят). Вай аятирттаву Аллагьнал ﷻ тIайласса, аьдилсса низам дацIан дурну дур, кьисас ласун ихтияр дуллуну, амма мунила хъирив баян бувну бур ссавур дуваймансса чири хъунмасса бушиву. ХIадисраву увкуну бур: «Оьбала бувма багъишла итайманал сий ва узданшиву Аллагьнал ﷻ гьаз дувантIиссар» (Муслим). Ва хIадис бувчIин буллай Имам Нававил увкуну бур: «Мукунсса инсан Аллагьнал ﷻ ва дунияллийва хъун увантIиссар, мунал хIалимшиврул цIаний халкь мунаха хIурмат буллали бувну. Юхссагу му инсаннан Ахиратраву лахъсса даража ва хъунмасса чири (неъматру) булунтIиссар». Абудавудлул луттиравусса хIадисраву увкуну бур: «Ца инсаннал вияту цанма кIулмур буслай инава баявур улларча, ина мунан мукуннасса жаваб мадулав, винма муная кIулмур ашкара мабував. Му чIумал бунагьрал гьиву танай личIантIиссар».

Аллагьнал ﷻ жува ссавур дувайминнавух бишиннав! Амин.

МАХIАММАД АЬЛИЕВ

2026-05-01 (Зуль-Кьаъда 1447 ш.) №5.


Шанугу - неъмат

Шанашаву – Аллагьу Тааьланал жунма буллусса хъунмасса неъмат хъанай бур. Шанашисса чIумал инсаннал чурх ва къюкI дигьа лаглай дур, инсан игьалаглай ур. Гьарца затираву кунна, шанан утту ишавривугу дуссар цилла адабру:   1) ХъатIан чак бувну махъ аьркин бакъасса гъалгъарду къабуллай,...


Ссайгъат баву

Цаннал цаннан укра зад дулаву, ссайгъат баву ссуннатссар, Аллагьнал ﷻ ххуллий, Аллагь ﷻ рязи уван дуллай ухьурча. Му дулайнигу «на ва хъус вин укра дулав», – куну дулайманал учин аьркинссар. «Нагу кьамул дурссар», - куну, ласайманалгу учин аьркинссар. Мукун къакуну,...


КьюлтIмур кIул бан шайссарив?

ЦIанасса чIумал цаппара инсантал цукунсса бунугу балаллувун ягу захIматшивурттавун багьсса чIумал, аькьлу бухлавгсса кунма, му захIматшиврува ххассал хьуншиврул бикъавсса кIану къабитай: духтуртурачIан лагай, хIакимтурачIан бияй, битай лахъисса сапарду, жура-журасса дару-сававру ишла дуллан бикIай....


Мяърипат ва тарбия

Ххуйсса хасият, тIул-тIабиаьт, адав дуну оьрчI, душ тарбия баву – му хъанахъиссар буттал цалва авладран дуллалисса хъинну кьимат лавайсса зат. Мукунсса тарбия дулаврил гьануну хьун аьркинссар жулва оьрчIру чIивину бунава мий хъуни хъанахъиссаксса минная инсаншиву дусса, хасият ххуйсса халкь...


Бунагьру багъишла битайсса кьини

Зуль-ХIижжалул 9-мур кьини – Аьрафа (Аьрафат) кьинири. Му кьини хIажитал «Аьрафа» тIисса даралуву бикIайссар. Аьрафа кьини азарва «Кьулгьу» («Аль-Ихляс») бувккуну хъинссар. Мукун буккайманал циняв бунагьру багъишла битантIиссар куну бур...