Гьяждин вахт улубкьна
Гьяж апIувал ибадатарикан варитIан кьиматлуб ву, гьаз гъапиш думу жандкиинди ва дакьатариинди апIурайиб ву.
Пайгъамбари ﷺ дупна:
"مَنْ حَجَّ فَلَم يَرْفُثْ, وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ"
Мяна: «Фуну касдира гьяж гъапIиш, эгер думу вахтна дишагьлийихъди сатIи гъахьундарш, чIуру гафар гъапIундарш ва гьяждиъ гунгьар гъапIундарш, думу бабкан гъахьи веледси марцциди кьяляхъ гъиди» (Аль-Бухари, Муслим).
Пайгъамбарин ﷺ жара гьядисдиъ дупна:
"الْعُمْرَةُ إلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِما بَيْنَهُما, وَالْحَجُّ الْمَبْرورُ لَيْسَ لَهُ جَزاءٌ إلاَّ الْجنَّة"
Мяна: «Уьмрайи саб уьмрайиан тмунубдиз гъахьи гунгьар ктIушвуру, ва кьабул гъапIу гьяждин саваб анжагъ Женнет ву» (Аль-Бухари, Муслим).
Гьяж ва уьмра апIуз мумкинвал айи касди дурар жара вахтназ гъидритди, дишлади тамам апIуб ужи ву.
Гирами Кьур’андиъ дупна:
"فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ"
Мяна: «Учву ужудар ляхнар апIуз гьялак йихьай» (Сура «аль-Бакьара», 184-пи аят).
Гьацира Кьур’ андиъ дупна:
"وَسَارِعوا إلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ"
Мяна: «Аллагьу Тааьлайи ичв гунгьарин аьфи апIуз ужудар ляхнарихьна чалишмиш йихьай» (сура «Алю-Имран», 133-пи аят).
Гьяж ужудар ляхнарикан вуйибдин ва думу себеб дубхьну гунгьарин аьфи апIрубдин саб шакра адар.
Уьмриъ саб ражари гьяж тамам гъапIиш, фарз алдабхъуру, кIуру гафариз далил вуди, аьлимари ихь умматдиина гьяж фарз гъапIган, Пайгъамбари ﷺ анжагъ саб ражаритIан гьяж дарапIуб далил вуди хура ва думура «Аьхиримжи Гьяж» (гьяжатуль вадаъ) вуйи.
Абу Гьурайрайихьан вуйи гьядисдиъ дупна:
"أيُّها النَّاسُ قَدْ فَرَضَ اللهُ عَلَيْكُمُ الحَجَّ فَحُجُّوا". فَقالَ رَجُلٌ: أكُلَّ عَامٍ يا رَسُولَ اللهِ؟ فَسَكَتَ حَتَّ قالها ثَلاَثاً, فقألَ: "لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَما اسْتَطَعْتثم"
Мяна: «Эй инсанар, дугъриданна, Аллагьу Тааьлайи учв’ина гьяж фарз дапIна, учву думу тамам апIинай!» Думуган сар касди гьерху: «Гьар йисан тамам апIурин, я Пайгъамбарﷺ?» Пайгъамбар ﷺ ккебехъну гъузу, гьеле му касди шубуб ражари гьерхайизкьан. Хъасин Пайгъамбари ﷺ гъапи: «Эгер узу «ав» гъапиш, думу учвуз фарз шуйи, ва учвхьан дици апIуз хьибдайи» (Муслим).
Аьлимари далил вуди улупурайи гьядисарра а. Фарз вуди саб ражари гьяж ва уьмра гъапIган, дидин кьяляхъ жвуваз ккунибкьан суннат вуди гьяж ва уьмра апIуз шулу.
Шубуб ражари гьяж тамам апIбан лайикьлуваликанра Пайгъамбарин ﷺ гьядис а:
"مَنْ حج حجة أدى فرضه ومن حج حجة ثانية داين ربه ومن حج ثلاث حجج حرم الله شعره وبشره على النار"
Мяна: «Саб ражари гьяж гъапIу касди чан фарз тамам апIуру, кьюбпи ражари гьяж гъапIурин улихь Аллагьу Тааьлайи Чаина бурж бисуру, шубубпи ражари гьяж гъапIурин кушар ва лиъ жегьеннемдин цIиз гьярам шулу».
Пайгъамбари ﷺ чахьна пайгъамбарвал рубкьайиз ва гьацира дидин кьяляхъра гьижра апIайиз гизаф ражари гьяж гъапIну, гьеле думу гьяж гьамус апIурайигансиб гъабхьундаршра, хъа швнуб ражари гъапIнуш, якьинди мялум дар. Хъа гьаму гъи ухьу апIру саягъниинди вуйи гьяж Пайгъамбари ﷺ саб ражаритIан гъапIундар. Думу гьижрайиинди 10-пи йисан вуйи ва думу «аьхиримжи гьяж» - «гьяжат уль-вадаъ» гъабхьну.
Гьяждиз гъягъюз рякъюъ учIвуз гьязур шлуган
Дагъустандиан, жара юрдариан, дюн’яйин имбу гьюкуматариан, гьаму Пайгъамбар ﷺ бабкан гъахьи Мекка шагьур рябкъюз ккунди, Пайгъамбари ﷺ ликар алдагъури, 13 йисандин арайиъ яшамиш шули ва гьадушваъ кечмиш духьну, дугъан накьвра айи Мадина шагьурра рябкъюз ккунди, дина гъягъюз юкIв хъайи инсанар йислан-йисаз артухъ шула. Дурарикан гизафдар Аллагьу Тааьлайикан гьаму гирами йишвар рякъюз мумкинвал тувуб ккун апIури, му дюн’яйилан гъушну.
Гьяждиз рякъяр ачухъ гъахьиган, саб читинвалра адарди гъягъюз шлуган, инсандин му ляхнихьна аьхю иштагь дубхьну ккунду ва гьяждиз гъягъюз дакьатар уч апIувализ фикир тувну ккунду.
Гьяж апIуб Исламдин мурхьлариканра вуди, гьаму заманайиъ душваз гъягъюз айи рягьятваларизра дилигну, амма саспи инсанарин дидкан гьичра фикир дарапIрувалиин мюгьтал шулу. Гьаз саб бязи инсанари диндин гьаму мурхьлиз фикир тутрувди гъибтрайикIан?
Гьяж ва уьмра гьярам пулихъ апIураш, гунагь вушра, фарз тамам апIуб гьисаб шула. Хъа дицир касдиз гьяж апIбан тамам саваб шулдар.
Исламдин му мурхьул тамам апIуз ккунди айи кас аьхю гунгьарихьан ярхла духьну, бицIи гунгьарра гъитуз чалишмиш шули, жвув Пайгъамбарихьна ﷺ хялижвди гъягъюрайибдикан ва Кябайин улихь дугъужвруваликан фикир апIури духьну ккунду.
Гьяждиз гъягъюз дакьатар уч дапIну, гьаму йисан гъягъюрза кIури ният ният айири, чак имбу инсанарин буржар каш, фикир дапIну ккунду. Эгер бурж каш, ктипуру. Ктипуз шулдарш, буржнан эйсийихьан гьяждиз гъягъюз ихтияр гъадабгъну ккунду. ШлизкIа мелзниинди, хилариинди зарар тувну аш, дугъкан аьфи апIуб ккун дапIну ккунду.
Бурж кайи касди гьяж апIбан гьякьнаан
Бурж тувуз мумкинвал аш ва думу кьяляхъ тувру вахтра улубкьнаш, дицир касдиз, буржнан эйсийин ихтияр адарди, бицIи сеферизкьан удучIвуз хай шулдар - я гьяждиз, я жигьаддиз, ясана диндин аьгъювалар гъадагъуз. Дици гъягъюз ихтияр а, эгер дугъу, буржнан кьадар хулаъ гъибтну, думу чан эйсийихьна рубкьуб табшурмиш дапIнаш. Бурж кайи эйсийин ихтияр адарди сефериз удучIвуз ихтияр а, эгер дугъан бурж ктипуз мумкинвал адарди, бурж тувру вахт артухъ дапIнаш.
Гьяж фарз хьувалин шартIар
Юкьуб шартI арайиз гъафиган, гьяж апIувал фарз шулу:
- Ислам - гьяж апIурайир мусурман вуди хьуб.
- Таклиф - гьяж апIурайир йисар тамам духьнайир, жвуван амриъ айир, деллур дарур вуди хьуб.
- Азадвал - гьяж азад касдиина фарз ву, лукIраз гьяж фарз шулдар.
- Гьяждиз гъягъюз мумкинвал ади хьуб - дакьатариинди, сагъ’валиинди ва гь.ж.
Улихьдихъанмина кяфир касдиина (аслий кяфириина) гьяж ва уьмра фарз шулдар, яни гьаму дюн’яйиин илмиди, дурарикан гьяж тамам апIуб тIалаб апIурдар, хъа аьхиратдиъ му ляхнихъан аьзаб тувди. Дицир кяфир кас думу вахтна девлетлур вуди гъахьнуш, хъасин касиб духьну, Исламдиз дуфну кечмиш гъахьиш, дицир кас чаина гьяж фарз дархьидарикан гьисаб апIуру.
Улихьдихъанмина кяфир вуйирин ва Исламдиан удучIвурин ляхин сабси шулдар. Исламдиан удучIвур, учв кяфир гъахьи вахтна девлету гъахьнуш, хъа касиб гъахьнуш ва чакан ктубчIвубдин гъаври духьну, Ислам диндиз дуфну гьяж ва уьмра дарапIди кечмиш гъахьнуш, думу Аллагьу Тааьлайин улихь гьяж ва уьмрайин бурж кади гъушурик мисал ву.
Йисар тамам дархьириз, деллу касдиз, лукIраз ва гьяждиз гъягъюз дакьатариинди ва кефсузвалиан мумкинвал адрудариз, гьяж фарз шулдар.
Гьяждиз гъягъюз айи мумкинваларикан вуйи мялумат
Гьяждиз гъягъюз айи мумкинвалар кьюб йишваз жара шула:
Сабпиб – жвуван кIул’инди гьяж апIру мумкинвалар.
Кьюбпиб – жара кас жвувхъанди гьауз айи мумкинвалар.
Жвуву кIул’инди гьяж апIуз айи мумкинваларра кьюб жюрейиндар шулу:
- жиларизра, дишагьлийиризра сатIиди вуйидар;
- дишагьлийиризтIан дарудар.
Жиларизра, дишагьлийиризра жуван кIул’инди гьяж апIуз мумкинвал хьпан бадали, 4 шартI а:
- Рякъюз дакьатар ади хьуб.
- Сагъ’вал ади хьуб.
- Саламат рякъ хьуб.
- Гьяж ккебгъайиз Меккайиз хъуркьуз шлусиб вахт имиди хьуб.
Эгер гьяждиз душну ва кьяляхъра гъюз шлуси мумкинвал адарш, дицир касдиина гьяж ва уьмра фарз шулдар.
Гьяж фарз хьпан бадали, инсанарин улихь чак кайи буржар тувну, Аллагьу Тааьлайин улихь вуйи буржар - закат, каффарат – тувну, гьяждиз гъягъюз ва кьяляхъра гъюз мумкинвал ади ккунду. Гьацира хизандизра, уву тиндира, миндира душну гъяйиз, ипIруб, алабхьруб ади шлуси, дубхьну ккунду.
Эгер жигьил касдиз хпир хуз ккундуш ва дугъан дакьатар хпир хузтIан вая гьяж тамам апIузтIан адаш, му дюшюшдиъ, эгер зина апIур кIури гучI’вал аш, думуган хпир хуру, дарш гьяждиз гъягъюру.
Гьяж фарз хьпан бадали дишагьлийириз вуйи шартIар
Гьяж фарз хьпан бадали ухьу улихьна 4 шартI улупнийхьа. Дурарихьна дишагьлийиризтIан дару кьюбсана шартI а:
- Дишагьлийихъди жилир, ясана мягьрам хъади хьуб.
- Иддайин вахт дархьуб.
Улихь ухьу ктуху шартIарихьна дишагьлийириз чпихъди мягьрам кас хъади хьубра шартI ву. Мягьрамарикан фуж вушра хай шулу: ифдихъди вуйидар: адаш, гъардаш, бай; ясана никягьдиинди вуйи мирасар: жилир, жилирин адаш; ясана никкдиинди вуйи мирасар: сар бабан никк гъубхъу чве (никкдин гъардаш) ва гь.ж.
Имам Шафиийин мазгьабдиинди, жилир, ясана жара мягьрам кас хътарди гъапIу гьяж дишагьлийин тамам хьпан бадали, хъугъвал али кьюр, ясана кьюртIан артухъ дишагьлийир хъади хьуб чIяаьн шула.
«Мугъниль Мугьтаж» китабдиъ имам Аль-Азрайихьан ктибтура: дишагьлийин гьяж хьпан бадали, дугъахъди гъягъру кьюр хъугъвал али дишагьлийир хъади хьуб, чIяаьн шулу. Имам Ар-Рамлира гьаму фикрихъди рази ву.
«Тугьфатуль Мугьтаж» китабдиъ Ибну Гьяжари гъапну: саб пай аьлимари дишагьлийихъди шубуркьана марцци иман айи, хъугъвал али жара дишагьлийир хъади ккунду кIура, ва чавра гьаму фикрин тереф гъибисну.
Мурар дишагьлийиз гьяж фарз хьпан бадали айи шартIар ву. Хъа фарз гьяж тамам апIуваликан улхуруш, думуган дишагьлийиз сар гьякьлу, хъугъвал али дишагьли хъади хьуб чIяаьн шулу. Гьацира дишагьлийиз фарз гьяж, назру вуйи гьяж тамам апIуз сарна-сарди гъягъюз ихтияр а, эгер дугъан чаин хъугъвал алди вуш ва дугъан терефнаан жиларин терефназди гьярам вуйиб саб фукIара даршул кIури, якьинди аьгъяш. Гьамциб къайдара а.
Дишагьлийи мягьрам хътарди гьяж текрар апIувалин гьякьнаан
Зиихъ дишагьлийиз мягьрам хътарди гъягъюз ихтияр айи гьяж фарз вуйиб, ясана назру ва кьаза апIурайи гьяждин гьякьнаан гъапнийхьа. Хъа текрар апIури гьяждиз гъягъруган, мягьрам хътарди гъягъюб гьярам ву, гьеле дугъахъ фукьан кьадар хъугъвал али дишагьлийир хъади вушра ва жилирин ихтиярниинди гъягъюрашра.
Пайгъамбари ﷺ дупна:
لاَ يَحِلُّ لإمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ أنْ تُسَافِرَ مَسِيرَةَ يَوْمٍ إلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ
Мяна: «Аллагьу Тааьлайихъ ва Гъиямат йигъахъ хъугъу дишагьлийиз мягьрам хътарди сад йигъантIан артухъ вуйи сефериз гъягъюз ихтияр адар» (Муслим, Абу Давуд, Ибн Мажагь, Аьгьмад).
Ад-ДимъятIи аьлимди чан «Иаьнату ТIалибин» китабдиъ суннат гьяж тамам апIуз ккуни дишагьлийи гьяж апIуз назру гъапIиш (аьгьт тувиш), думуган мягьрам хътарди вушра гьяждиз гъягъюз ихтияр а, дупна. Му къайдайин мяна гьадму вуки, назру гъапIган, гьяж апIувал фарз шула. Аьбдулгьямид Аш-Ширванийи «Тугьфатуль Мугьтаж» китабдин гьяшиятдин «Аль-Ваннаи» кIуру аьлимдихьан дупнаки, дици туву назру кьувват айиб хьпан бадали, дишагьлийи назру анжагъ Аллагь * бадали дапIну ккунду, хъа сефериз удучIвуз кIури ният ади ваъ.
Жвувхъанди жара кас гьяждиз гьаъбан гьякьнаан
Жвувхьан гьяждиз гъягъюз даршлу касди, жвувхъанди жара кас гьауз мумкинвал ади хьуб - му гьяж тамам апIуз мумкинвал тувру кьюбпи жюре ву. Дициб мумкинвал айи касди хъугъвал али кас дагну, думу жвувхъанди гьяждиз гьауб фарз ву.
Эгер гьациб жюрейиинди жвувхъанди жара кас гьауз бегьемди пул гьубкIрадарш ва эгер шликIа увхьан тувуз шлу кьадар пулихъ увхъанди гьяждиз гъягъюрза, гъапиш, гьаци апIубра фарз ву, гьаз гъапиш дициб кюмек кьабул апIуб нач дапIну ккуни ляхнарикан дар. Эгер жвуван багахьлуйирикан, ясана шликIа гьацир касдиз, магь увуз пул ва гьамдихъ увхъанди гьяж тамам апIуз сар хъугъвал али кас гьаъ, гъапиш, дициб кюмек кьабул апIуб фарз дар, гьаз гъапиш думу ляхниан нач хьуз мумкин ву, амма кьабул апIуз хай шулдар кIурубра адар. Эгер дицир касдиз жвуван бали, шуру, ясана жара касди, йиз пулихъ увхъанди гьяж апIурза, гъапиш, дициб кюмек кьабул дапIну ккунду, гьаз гъапиш, пул тувруган, увуз нач хьуз мумкин ву, хъа гьамуну ляхниъ нач шлуб адар, фицики пул увухьна рубкьурадар.
Гьяждин фарз илмиди инсан кечмиш гъахьигандин гьякьнаан
Инсан сагъ’вал айир, мал-мутму айи, ясана аьзарлу, амма жвувхъанди гьяждиз фужкIа гьауз мумкинвал айи кас фарз гьяж тамам дарапIди кечмиш гъахьнуш, гьеле думу хъасин касиб гъахьнушра ва дугъу, чахъанди гьяж апIуб васият дапIнадаршра, дугъан имбу мал-мутмуйихъ дугъхъанди гьяж дапIну ккунду.
Кечмиш гъахьи касдихъан гьяж апIувализ далил вуди Ибну Аьббасдихьан вуйи гьядис хура:
أنَّ امْرَأةَ مِنْ جُهَيْنَة جاءتْ إلى رَسُولِ الله فَقَلَتْ: إنَّ أُمِّي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ فَمَاتَتْ قَبْلَ أنْ تَحُجَّ, أفَأحَجُّ عَنْها؟ قال: "نَعَمْ, حُجِّي عَنْها, أرَأيْتِ لَوْ كانَعَلى أُمَكِ دَيْنُ أكُنْتِ قَاضِيَتَهُ؟" قَالَتْ: نَعَمْ, قالَ: "اقْضُوا دَيْنَ اللهَ فَاللهُ أحَقُّ بِالْوَفَاءِ".
Мяна: «Жугьайнат гъул’ан вуйи сар дишагьлийи Пайгъамбарихьан ﷺ гьерху: «Йиз дадайи, гьяж апIурза кIури, назру гъапIнийи (аьгьт тувнийи), хъа фарз тамам дарапIди кечмиш гъахьну. Гьадгъухъан узу гьяж дапIну ккундийин?» Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Ав, тамам апIин. Фициб фикир вуяв, эгер яв дадайик буржар кайиш, дурар ктирчудайна?» «Ав», - гъапну думу дишагьлийи. Пайгъамбари ﷺ гъапи: «Учву Аллагьу Тааьлайин улихь вуйи буржар тамам апIинай, дугъриданна, Думу Чан улихь вуйи буржар ктичуз варитIан Лайикьлур ву».
Эгер кечмиш гъахьири чан кьяляхъ мал-мутму гъибтундарш, дугъан ирс агьлариз жвуван дакьатарихъ дугъхъанди гьяж апIуб фарз дар. Эгер ирс агьлари чпин хушниинди кечмиш гъахьирихъан жвуван дакьатарихъ гьяж тамам гъапIиш, думуган кечмиш духьнайирилан гъагъ алдабхъур. Кечмиш духьнайирихъан фарз гьяж ва уьмра апIбан бадали, дугъан васият ади хьуб фарз дар, хъа кечмиш гъахьирихъан суннат гьяж апIуруш, васиятнаъ улупнадарш, кам шулдар.
Инсандиз гьяж тамам апIуз жвуван сагъвалиинди саб бицIидикьан мумкинвал аш, дицир касдиз жвуван ерина жара кас гьауз хай шулдар, дици гьаъну кIури, дугъан гьяж тамам шулдар. Эгер инсан аьзарлу гъахьнуш, кьаби гъахьнуш, рякъюн читинваларикк ккюгъюз шулдарш ва йислан-йисаз гьяждиз гъягъюз мумкинвал шул кIури умуд кимдарш, гьадмуган жвувхъанди жара кас гьаъру.
ЧIиви касдихъан гьяж апIруган, дугъан ихтияр дубхьну ккунду. Гьацира аьзарлу кас сагъ шул, кIури, умуд кадрувалра шартI ву. Эгер саб бицIидикьан, думу сагъ шул, кIури, умуд каш, дугъхъан гьяж апIуз шулдар.
