Жямяаьт гъудган батIил апIру гъалатI
Жямяаьт гъудган Аллагьу Тааьлайи ибадат апIурайидариз тувнайи рягьмат ву, гьаз гъапиш жямяаьт гъудгнихъан гизаф артухъ саваб тувра.
Фикьгьдин китабариъ жямяаьт гъудгниз жаради кIул тувна ва душваъ жямяаьт гъудгнихъди аьлакьалу вари ляхнарикан хъайи-хъайиси ва сарди апIру гъудгнинна жямяаьт гъудгнин фаркьвал фициб вуш улупна. Эгер мистаз вахтниинди гъюри ва имамадихъди дишлади гъудгник кучIври гъахьиш, думуган дициб фаркьвал ва жара суалар арайиз гъюрадар. Хъа инсанди кьан дапIну, имамди гъудган апIурайи вахтна гъафиган, ари гьадмуган суалар арайиз гъюру ва инсандиз аьгъдру ляхнарра ачмиш шулу.
Гьаци вуйиган, варитIан ужуб вахтниинди мистаз дуфну, имамдихъди сатIиди гъудгник кучIвуб ву. ДумутIанна гъайри, эгер имамди «Аллагьу акбар» гъапибси, дугъахъди гъудгник кучIву касдиз жаради гьязур дапIнайи савабра а. Жямяаьт гъудгнихъди аьлакьалу дюшюшар гизаф а, гьаци вуйиган, гьар ражари дурарикан аьгъю апIури духьну ккунду. Жвуван аьгъдрувалиан жямяаьт гъудган апIруган гъалатIар шулу ва саспи дюшюшариъ гьадму гъалатIар себеб шули вари гъудганра батIил шулу. Гьацдар гъалатIарикан сабунубдикан гьаму макьалайиъ ктибтидихьа. Хъа сабпи нубатнаан жямяаьт гъудгнихъди аьлакьалу кьюб терминдин гъаври духьну ккунду. Думу терминар ву МАЪМУМ ва МАСБУКЬ. Эгер масбукь касдин жямяаьт гъудгниъ саб гьяракат гъабхьиш, дугъан гъудган батIил шулу. Амма гьадгъу гъапIубсиб гьяракат маъмумди гъапIну кIури дугъан гъудган батIил шуладар. Магьа гьамцдар дюшюшерра а.
МАЪМУМ имамдихъди гъудган ккебгъхъанмина гъудгник кучIву кас ву, ясана ккебгъбаз кьан гъабхьир, амма сура «Аль-Фатигья» урхрубсибкьан вахтна имамдихъди дугъужвуз гъабхьир ву. МАСБУКЬ жямяаьт гъудгник кьанди кучIвур ва сура «альФатигья» урхру кьадар вахтна имамдихъди ракааьтдиъ дугъужвуз хъудруркьу кас шулу. Магьа саб дюшюш, масбукь касди сабпи ракааьт батIил апIру гъалатI гъапIган, дугъан имбу гъудганра батIил шулу, эгер имамди салам тувбан кьяляхъ ракааьт давам дарапIиш. Мисалназ: имам «альгьям» урхуз дугъужвнайи вахтна кьан гъапIу кас кучIвру гъудгник. Думу гъудгник кучIвну «альгьям» урхуз хъюгъру, амма имам рукуъдиз гъягъяйиз урхуб ккудубкIурдар, гьаддиз му кас масбукь гьисаб шулу, гьаз гъапиш дугъхьан имамдихъди «Альгьям» урхрукьан вахтна дугъужвуз гъабхьундар. Эгер думу масбукь имам рукуъдиан за хьайиз имамдихъди рукуъдиз дурушди «альгьям» урхури гъузнуш, дицир касдин думу ракааьт гьисаб шулдар. Гьаз гъапиш масбукь имамдихъди рукуъдиъ «Субгьяналлагь» кIурусибкьан вахтна духьну ккунду, дарш ракааьт кам шулдар. Имам Ан-Нававийи му дюшюшдин гьякьнаан гьамци дупна:
«Имам рукуъдиз гъушган масбукьди «альгьям» урхури имиш, эгер масбукьди «важжагьду» ясана жара дюъйир урхури гъахьундарш, дугъу «альгьям» чав гъурхи йишвахъ ккудубкIуру ва имамдихъди рукуъдиз гъягъюру. Эгер масбукьди гьаму зиихъ дупнайиганси гъапIиш, дугъу тамамди ракааьт гъапIубси гьисаб шулу. Хъа эгер дугъу «важжагьду» ва жара дюйир гъурхнуш, дугъу ари гьадму гъурхдарин кьадар «альгьямдианра» дурхну ккунду. Дупну ккундуки, масбукь касдиз мицдар дюшюшариъ «важжагьду», ясана жара дюъйир урхури хьубтIан дишлади «альгьям» урхуз хъюгъюб ужу ву. Хъа эгер дугъаз чав дюъйирра «альгьямра» урхуз хъуркьруб аьгъяди вуш, дици хай шулу. («Мингьаж аттIалибин»). ХатIиб Аш-Ширбинийи Имам Ан-Нававийин:
«Эгер масбукь ухьу зиихъ гъапиганси имамдихъди гъушиш, дугъу вари ракааьт тамам гъапIганси шулу» кIуру гьаму гафариина аьлава дапIна: «Дугъан ракааьт кам шула. Эгер масбукьди ккудрубкIу «АльФатигья» сурайикан улхуруш, дугълан «альгьям» урхувалин фарз алдабхъура, гьаддиз думу имамдихъди рукуъдиз душну ккунду ва гьаддихъди дугъан ракааьт кам шулу. Хъа эгер масбукь имам рукуъдиан за хьайизкьан ис хьуз хъуркьундарш, дугъаз думу ракааьт тамам гъапIубси гьисаб шулдар» («Мугъни аль-мугьтаж»). Учвуз рябкъюрайиганси, саб гъалатI деебтувалиан вари гъудган батIил хьуз мумкин ву. Гьаци вуйиган, гьюрматлу гъардшар ва чйир, жвуван диндикан, Аллагьу Тааьлайи жвув’ин иливнайи фарзарикан аьгъю дапIну ккунду.
