Кьиникьихъ галаз алакъалу Шариатдиз акси адетар

1.         ЯхцIурар (яхцIурни цIикьведар) къейд авун патал тешкилзавай межлисар. Кьейиди рикIел хкун патал адетар ийидайла мусурман тушир халкьарин адетриз тешпигь жедай ихтияр авач. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанвайвал, яс пуд йикъалай гзаф кьадай ихтияр авач.

Зикирдин, мавлиддин межлис авун ва хьайи суваб кьейидан руьгьдиз багъишун – им Шариатди ихтияр ганвай, гьатта меслят къалурзавай амал я. Эгер абур пак йикъара (месела, жуьмя югъ, Ашура…), варцара (Рамазан, Рабиу-ль-авваль…) тешкилайтIа, генани гзаф суваб жеда. Амма чи халкьди ийизвайвал, и межлисар авун патал мейит кучудна 7, 40, 52-йикъар тайинарун ва анжах гьа и йикъариз абур авун я суннатрик (динди меслят къалурзавай амалар), я ферзерик (динди истемишзавай амалар) акатзавач. Акси яз, инал лагьай хьтин ният аваз 7, 40 ва 52-йикъариз межлис тешкилун Исламди хъсан амал яз гьисабзавач.

Эгер зикирдин ва я мавлиддин межлис гьа и йикъарал (месела, 52-йикъал) ацалтайтIа, и межлис тешкилнавай касдиз 52-югъ виниз акъудунин ният хьана кIандач.

Иллаки Шаритдихъ галаз кьан тийизвай амал, алай вахтунда бязи хуьрера ийизвай «яхцIурар» лугьудай межлисар я. Ихьтин межлисриз вири мукьва-кьилийриз, гьатта яргъал шегьеррай ва хуьрерай эвер гузва – абур инжиклу ийизва, еке харжар ийизва, гьатта бязи чкайра и югъ къейд ийидайла эрекьарни хъвазва. Къуй Аллагьди ﷻ чун ихьтин межлисрикай яргъа авурай!

Ихьтин межлис ийидайла кьейидан мукьва-кьилийри харж ийизвай кьван такьатар инсанар къекъвезвай рехъ дуьзар хъувун, яд гъун, муьгъ, мискIин ва я медреса эцигун патал садакьадиз гайитIа, кьейидаз агъзур сеферда гзаф, гьа и чкайрикай инсанри менфят хкудзавамай кьван вахтунда сувабар жедай.

2. Са багъри кас кьейила дишегьлийри пуд йикъалай гзаф яс кьазва. Бязи дишегьлийри гьатта йисаралди ясдин – чIулав парталар алукIзава. Шариатди дишегьлидиз, гьатта адан буба, стха, гада кьейитIани пуд йикъалай гзаф вахтунда яс кьадай ихтияр гузвач. Анжах гъуьл кечмиш хьайила дишегьлидиз кьуд варзни цIуд йикъан къене яс кьун ферз я.

 Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Аллагьдихъ ﷻ ва Къияматдин йикъахъ инанмиш дишегьлидиз пуд йикъалай гзаф вахтунда яс кьадай ихтияр авач. Эгер гъуьл кечмиш хьайитIа, ада чарасуз кьуд варзни цIуд йикъан къене яс кьуна кIанда» (Бухари, Муслим).

3. Кьейидан багърийри чуру тун. Чуру тун Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ сунна я, амма инсандин кьиникьихъ галаз алакъалу яз ам тун Шариатди хъсан амал яз гьисабзавач. Шариатдин ктабра кхьенва хьи, са инсан кечмиш жедалди тийизвай амалар ам кечмиш хьайдалай кьулухъ авун чаз кутугнавач, гьикI хьи им пуд йикъалай гзаф вахтунда яс кьун ва инсанриз къалурун патал ийизвай амал жезва.
4. Магьрамар (гада, итим, буба…) галачиз дишегьлияр башсагълугъ гун патал чара хуьрериз фин. Магьрам галачиз дишегьлидиз сиягьатдиз экъечIун Исламди къадагъа ийизва.
5. Балугъ (тахминан 14,5 йис) тахьанвай са аял кьванни туна кечмиш хьайи инсандин мал-девлетдикай садакьа гун ва ам маса меслят къалурнавай рекьера харж авун.

Буба кечмиш хьанвай балугъ тахьанвай аялар етимар яз гьисабзава. Бубади тунвай ирс абурун хсуси эменни я, ам абуруз килигиз эцигнавай инсанди (буба кечмиш хьайила, абуруз килигдай кас амачирла бубади лагьанвай кас ва я къазиди лагьай кас абурухъ гелкъуьн патал эцигзава) анжах аялар патал чарасуз рекьера харж ийизва. Аялар балугъ хьайила, вири эменни абурун гъиле вахкузва. ИкI хьайила, кьейиди рикIел хкидай межлисар тешкилдайла етимрин эменни харж ийидай ихтияр авач. Амма аялрин дидедиз ва балугъ хьанвай аялриз ирсдикай чпин пай (ам Шариатди истемишзавай тегьерда пай авурдалай кьулухъ) меслят къалурнавай рекьера харж ийидай ихтияр ава.

Пак Къуръанда лагьанва (мана): «Гьакъикъатда, етимрин мал-девлетдикай ихтияр авачиз незвай инсанди цIай незва ва ам Жегьеннемдин цIа куда» («Ан-Нисаъ» сура, 2-аят).

Эгер кечмиш хьайи инсанди вичин ирс яз тунвай эменнидин пудакай са паюнилай гзаф тушиз Шариатди меслят къалурнавай рекье харж ая лагьана веси тунватIа, им маса ихтилат я. Балугъ тахьанвай аялар туна ва ихьтин веси тун тавуна кечмиш хьанвай инсандин ирс анжах мейит кучудун патал, Аллагьдин ﷻ ва инсанрин вилик квай буржар вахкун патал серф ийидай ихтияр ава, адакай садакьа гун гьарам я.

Эгер вири варисар (наследники) балугъ хьанвайбур ятIа ва абур кечмиш хьайи инсандин мал-девлет меслят къалурнавай рекьера харж авунал рази ятIа, ихтияр ава.

6. Кечмиш хьанвай инсандин хиве амай буржар вахкун тавунмаз ирс паюн ва масабурун адетриз табий хьана, ам меслят къалурнавай рекьера (садакьа…) харж авун.

Кечмиш хьанвай инсандин веси кьилиз акъуд тавунмаз ва буржар вахкун тавунмаз, адан ирс паюн дуьз жезвач. Эгер адаз гьаждал фидай мумкинвал аваз-аваз фенвачтIа, адан паталай гьаж авун патал ирсиникай пай чара ийизва. Инал тIвар кьур шейэр кьилиз акъуддайвал пул бес жезвачтIа, ада тунвай мал-девлетдикай лазим кьадар шейэр маса гана кIанда.

Эгер кечмиш хьанвай инсандин хиве кпIар ва сивер, мумкинвал аваз-аваз тавур гьаж, гун тавуна тунвай закат ва я вахкун тавунвай буржар, яни инал тIвар кьур шейэрикай са пай кьванни аматIа, ирсиникай меслят къалурнавай рекье такьатар харж ийидай ихтияр авач. Ирсинихъ галаз алакъалу месэлаяр чин тийизвайбуру илим авай инсанривай чиррай.

 Бязи инсанри чпин весида вири ирс са инсандиз це лагьана кхьизва. ИкI авун гьарам я (амай варисар нарази ятIа, ихьтин веси дуьз жезвач), гьадисда лагьанва хьи, веси варисриз талукь туш. Варисриз Къуръандини гьадисри тайинарнавай ирсинин кьадар паяр ава.

7. Сур мармардин ва я маса багьа къванерин куьмекдалди, еке такьатар харж авуна гуьрчегарун. Иллаки къадагъа я сурун кьилихъ галай къванцел кьейидан шикил ягъун ва я адал шикил алкIурун, адакай сура кучуднавайдаз еке зарар жезва.

И тегьерда сур гуьрчегарун патал харж ийизвай такьатрикай я кьейидаз, я чан алайбуруз гьич хийир авач, акси яз, им – исраф, гунагь я. Анжах валийрин, михьи ксарин, алимрин пIирер гуьрчегарун, абурухъ гелкъуьн патал такьатар харж авурла, суваб жезва. ИкI имам ан-Нававиди кхьизва.

8. Мукьва кас кечмиш хьайила лугьунар авун, ван алаз шехьун. Чи республикада бязи хуьрера гьатта итимарни ван алаз шехьзава. Кечмиш хьанвай инсан язух атана, адахъ регьим хьиз вилерилай накъвар аладарун, ван хкаж тавуна шехьун Шариатди къадагъа ийизвач. Амма эгер шехьзавайбурун, лугьунар ийизвайбурун ва гьарайзавайбурун ванер кIваляй акъатзаватIа - им гьарам я. Иллаки еке гунагь я табдин лугьунар авун ва нарази яз жуван чIарар чухун, перемар къазунун.
9. Башсагълугъвал гуз кьейи чкадал атай гзаф пай инсанри дуьньядикай ихтилатар, хъуьруьнар ийизва, гьатта гъибет, буьгьтен ийизва. Ихьтин ихтилатрикай кечмиш хьанвай инсандиз ва межлисдал атанвайбуруз зарардилай гъейри, гьич са хийирни авач.

Ихьтин межлисрикай кьейидан руьгьдихъ Къуръан кIелуналди, адахъ яб акалуналди, кIватI хьанвайбуруз диндикай суьгьбетар авуналди менфят хкудун лазим я. Къуръан кIелдайла адаз чарасуз яб гана кIанда, гьикI хьи ам чилерни цавар, инсанарни гьайванар халкьнавай Халикьдин ﷻ Калам я. Аллагь Таалади лагьанва (мана): «Къуръан кIелдайла куьне адахъ яб акала ва рахунар акъвазара». Эгер чна Аллагьдин ﷻ Каламдиз гьуьрмет тавуртIа, чун вуч мусурманар хьурай?! Къуръан, дуьа кIелдайла вавай ви мез хуьз жезвачтIа, гьуьрметлу стха, вучиз вун ихьтин межлисдал къвезва? Сувабар къазанмишдай чкадал анжах гунагьар кIватIзава!

Мад, кьиникь ферз тирди чна рикIелай алудна кIандач. Къе чна са маса инсан кучудзава, пака белки масабуру чун кучудда. Гьавиляй, кьейи чкадал, сурарал кьванни атайла, ша чна кьиникьикай, чна кьиникьиз вуч гьазурнаватIа, гьадакай фикир ийин.

10. Са хуьруьнвиди гзаф садакьа гайила, зун адалай усал туш лугьуз кесибни девлетлуни еке харжар ийиз чалишмиш хьун. Им Аллагь ﷻ патал ваъ, чарабуруз къалурун патал гузвай садакьа жезва.

Садакьа динда инсанди вичин алакьунриз килигна гузвайди я. Адетриз табий хьана, михьи ният авачиз гайи садакьадикай эхиратда гьич са хийирни жедач, гьикI хьи Аллагь Таалади рикIин сидкьидай тавунвай амалар кьабулзавач.

Ихьтин адетриз табий хьана гьикьван инсанар буржара гьатна?! Бес садакьа гун ва амай меслят къалурнавай амалар жувалай алакьзавай тегьерда авун хъсан тушни? Инсанрин мецерихъай кичIе хьана кIандач, кичIе анжах Аллагьдин ﷻ ажугъдихъай хьун кутугнава, гьикI хьи инсанрин рахунри, фитнейри квез зарар гудач, акси яз, абурукай квез хийир ава, квекай фитне авур инсанрин вири хъсан амалар квез жеда ва абуру куь гунагьарни чпел желб ийизва.

Са вали инсандиз къуншиди ихьтин хабар ганай: «Кимел флан инсанди вакай фитне ийизва». И вали кас лагьайтIа, са пIатIнусда авай ичерни гваз кимел фена, абур вичикай фитне ийизвай инсандиз багъишна. А кас мягьтел хьанвайди акурла, валиди лагьана: «Заз хъсанвал авур касдиз зани хъсанвал ийизва. Вуна зун гунагьрикай михьи авурла, завай ваз са пIатIнусдал алай ичерни гуз жедачни бес».

Пайгъамбардин ﷺ асгьабри лугьудай: «Аллагьдин ﷻ рекье чаз туьгьметар ийизвайбурун туьгьметрихъай гьич кичIе туш». ИкI лугьуз, абуру Аллагьдиз ﷻ кIани амалар рикIин сидкьидай ийизвай ва инсанри чпикай вуч лугьузватIа, гьадаз гьич фикирни гузвачир.

11. Дишегьлияр Шариатди кIевун истемишзавай бедендин паяр ахъаз сурарал фин. И къайдада сурарал къвезвай дишегьлийрикай кьейибуруз еке зарар жезва. Мад, сурарал итимарни дишегьлияр санал фин, садбур масабурук акахьун гьич кутугнавач.
12. Мейит кIваляй акъуддалди адан кьилихъ дишегьлияр кIватI хьун ва ван акьалтна шехьун. Кьейидан мукьва-кьилийриз мейитдин чиниз килигун меслят къалурнава, амма чарабуруз къадагъа я. ГьакIни дишегьлидин мейитдин кьилихъ адан магьрамар (буба, стха, гъуьл…) тушир итимриз акъвазун гьарам я.
13. Мейит кIваляй акъудайла пуд сеферда хкажиз эцигун. Ихьтин амал Шариатда авач. Шариатда авачир шейэрал амал авун мусурманриз кутугнавач.
14. Мейит чуьхвена, кафандик кутуна ва сур атIана гьазур хьайилани са мукьва-кьили яргъай хкведа лугьуз ам кучуд тавуна тун.

Имам Муслима ва аль-Бухариди агакьарнавай гьадисда лагьанва: «Аллагьдин Расулди ﷺ мейит тадиз кучудун буйругънава».

15. Бязи хуьрера сур эгъуьнзавай инсанриз ички гузва. Ички хъун ва ам гун еке гунагь я. И къайдада эгъуьнай сура мейитдиз азият гуда. Гьуьрметлу мусурманар, вучиз куьне куь кьейибуруз азият гузва?
16. Бязи хуьрерин сурар пис кIевзава, нетижада ана кицIер ва маса гьайванар гьатзава, сурар кьацIурзава, гьакIни аниз зирзибил гадарзава. Ихьтин хуьрерин агьалийрал бедбахтвилер къведа лагьанва. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Чан алай инсандиз азият, азаб гузвай вири шейэри кьейибурузни азият гузва» (Абу Давуд). Гьавиляй, гьуьрметлу мусурман стхаярни вахар, сурар чна михьиз хуьн лазим я. Квевай михьиз жезвачтIа, пул гана кьванни михьиз туна кIанда.
17. Кьейидан нукьсанрикай рахун. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Кечмиш хьанвай инсанрин анжах хъсан амалар рикIел хкваш».
18. Сурарал алай векь ягъун. Сурал экъечIзавай векь ва я тар, абур къацузмай кьван вахтунда атIун, ягъун карагьат (нежелательно) я, Ибн Гьажара гьатта гьарам я лугьузва.

Къацузмай кьван вахтунда абуру зикир ийизва, анал малаикар эвичIзава. Сурал экъечIнавай векь-кьал ана кучуднавай инсандин эменни я. Гьавиляй, адаз зарар гудай ихтияр авач. Векь кьурайтIа, ам ядай ихтияр ава. Амма сурарин арада экъечIзавай векь ядай ихтияр ава.

Къейд: Са кас кечмиш хьайила адан гзаф мукьва-кьилияр, ярар-дустар кIватI жезва, амма, гьайиф хьи, абурукай тIимилбуру жаназа капI ийизва.

И кпIунилай еке савкьват чавай кечмиш хьанвай инсандиз гуз жедач. Гьавиляй и капI ийиз чарасуз чирна кIанда.

Къуй Аллагьди ﷻ кьиникьихъ галаз алакъалу вири крар Шариатдихъ галаз кьадай тегьерда кьилиз акъудиз чаз куьмек гурай! ИкI хьайитIа, чаз ва чи кьейибуруз абурукай еке менфят жеда.