Гъуьлуь папаз гьуьрмет авунин эдебар
Эвел алатай нумрада
5. Эгер гъуьл шаклу жезватIа, папа вич тухунин тегьерди рехъ гана виже текъвер ва хаталу нетижайрал гъун мумкин тирди, ада вичиз са затIни таквазвайдай кьуна кIандач. Себеб аваз ва себеб авачиз кьадардилай артух шаклу ва гъейратлу хьунни герек туш. Инани юкьван дережа кьун хъсан я.
Пайгъамбарди ﷺ геж йифиз кьасухдай, папаз бейхабардиз адан патав фин, ам ахтармишунин мураддалди къадагъа авуна (эгер идаз чIалахъардай, залан себеб авачтIа). Алай девирдин итимрин абурсуз крарикай сад яз гьисабиз жеда кIвализ гзаф кьадар дустар галаз хтун: абуру незва, хъвазва ва рикI аладарзава, а вахтунда лагьайтIа, адан папа ва рушари абуруз къуллугъзава, суфрадал абуруз тIуьн, хъун эцигзава, идахъ галаз санал, гзаф вахтара абурун парталар Исламдин истемишунрихъ галаз кьун тавурбур жезва. ГьакIни абурсузвал я дустунин патав жуван паб, рушар галаз мугьмандиз фин, эгер ана вирида санал са суфрадихъ нез, хъваз, зарафатар ийиз хьайитIа ва музыкадиз яб гуз рикI аладариз, кьуьлер ийиз хьайитIа.
ГьакIни Шариатдалди хъсан яз гьисабзавач, кьетIен чарасузвал авачиз папар ва я рушар базарра, куьчейра къекъуьн. Хъсан яз гьисабзавач инсанар авай чкадиз дишегьлияр лап гзаф иер, виле акьадай ва я ахъа парталар алаз экъечIун. И кардиз гъуьлуь манийвал авуна кIанда. Нагагь папай ва я рушай абурсуз тухунин лишанар акъатайтIа, итимди са затIни таквазвайдай кьуна кIандач, и кардиз вилер акьалун герек туш, вучиз лагьайтIа ахьтин инсанар Аллагьди ﷻ лянет ийизва.
- Папан харжара ва парталра кьадар эцигна виже къведач, гьа са вахтунда адав нубатсуз харж ийиз тунани виже къведач, гьамиша юкьван гьал кьуна кIанда.
Къуръанда лугьузва (мана): «Кьадардилай артух мискьи ва кьадардилай артух серф ийидайди жемир», яни пул кьадар авачиз, лап гзаф серф ийимир (17:29).
Гьадисда лугьузва: «Квекай виридалайни хъсанди ам я хьи, вуж виридалайни хъсандиз вичин хизандив эгечIзаватIа» (ат-Тирмизи).
Маса якъин гьадисда лугьузва: «Эгер чна са динар Аллагьдин ﷻ рекье харж авуртIа, са динар лукI азад авун патал, са динар садакьа хьиз кесибдиз гайитIа ва са динар жуван хизандиз харж авуртIа, виридалайни чIехи суваб чаз жуван хизандиз харж авур динардай жеда» (Муслим).
Вири хизанди санал тIуьртIа хъсан я, кьилди ваъ. Нагагь хизанда санал тIуьн нез хьайитIа, малаикри абуруз хъсан дуьа ийизва. Хуьрек тIуьрдалай кьулухъ амукьай тIуьн кесибриз гайитIа хъсан я, ва и кар папаз гъуьлуь теклифун лазим я. Амма гъуьлуьз и кар бегенмиш жедайди папаз чиз хьайитIа, адаз итимди лугьун тавуртIани, амукьай тIуьн кесибриз пайдай ихтияр ава.
- Ички маса гана, файдачивал (риба) авуна, угъривал авуна ва къакъудна хьайи пулунихъ паб ва аялар хуьн къадагъа я. Исламдин сифте кьиляй хизандин кьил пул къазанмишиз фидайла, папа ва аялри адавай тIалабдай: «Гьарам рекьелди къазанмишай са шейни чаз гъимир, чун кесибвиле яшамиш жез гьазур я, вучиз лагьайтIа кесибвал эхиз регьят я, Жегьеннемдин цIун азабар эхдалди, эгер гьарам тIуьртIа къазанмишун мумкин тир».
- Папариз кIев тавунвай ва я масабурун фикир желб авун патал атирар янавай беден гваз кIваляй экъечIдай ихтияр гузвай гъуьлери Дувандин юкъуз адан патахъай жаваб гуда.
Гьадисда лугьузва: «Квекай гьар сад къаюм я ва квекай гьар сад вичин къаюмвилик квайбурун патахъай жавабдар я» (аль-Бухари, Муслим).
- Гъуьлуь папаз имандин, Исламдин бинеяр чирун, капI ийиз чирун, вацран кьилер авайла Шариатдай вич тухунин къайдадин гъавурда тун, гьарамдин ва гьалалдин гъавурда тун мажбур я. Эгер адаз вичиз чизвачтIа, диндин алимривай хабар кьун, ахпа а чирвилер папал агакьарун лазим я. Нагагь гъуьлуь папаз герек тир чирвилер тагуз хьайитIа, ам вич диндин алимдин патав фена, адавай хабар кьуна чирун лазим я. Гъуьлуь папаз чарасуз тир чирвилер къачуз алимдин патав фин къадагъа авун лазим туш, эгер вич адан патав физвачтIа ва папаз чирзавачтIа.
Къуръанда лугьузва (мана): «Эй, иман гъанвайбур, жув ва жуван хизан Жегьеннемдин цIукай хуьх, ана кудай шейэр инсанар ва къванер тир» (67:6).
- Са папалай гзаф авайбуру абурун арада барабарвал хуьн лазим я, пулунал таъмин авунин патахъайни, хсуси алакъайрани. Эгер ада са йиф са папан патав акъудайтIа, къведай йиф муькуь папан патав акъудун мажбур я. Йиферин нубат чIурна са папан патав фин къадагъа я, кьетIен дуьшуьшрилай гъейри (азар ва икI мад). Эгер нубат тушиз адан патав фидай кьетIен лазимвал авачиз хьайитIа, юкъузни адан патав фин герек туш. Нагагь кефсузвиляй, чара жез ва я арада къалмакъал жез кичIевиляй са папа вичин йиф маса папаз гуз хьайитIа, и дуьшуьшдани гъуьл и гунагьдай гудай жазадикай азад жедач, папа вичин хушуналди, рикIин сидкьидай, нубат чIурна маса папан патав фидай ихтияр гунин дуьшуьшар квачиз. Гьадисда лугьузва: «Нагагь кьве паб авай касди абурун арада барабарвал техвейтIа, Дувандин юкъуз ам къвал какур яз къарагъда» (ат-Тирмизи ва мсб.).
- Эгер папа вич кутуг тавур къайдада тухуз хьайитIа ва гъуьлуьн дуьз истемишунриз муьтIуьгъ жезвачтIа, я тахьайтIа дикъетсузвиляй ва къайгъусузвиляй кпIар ахъайиз хьайитIа, ва я месин алакъайрихъай къерех жез хьайитIа, гъуьлуь эдеблувилелди папаз насигьат авун лазим я, гъавурда твадайла Къуръандин ва гьадисрин къараррал бинеламиш хьана, ада вич тухунин тегьердай жезвай гунагьдикай ва муьтIуьгъ хьунай жезвай сувабдикай лагьана. Нагагь ада разивал къалур тавуртIа, мес чара авуна кIанда, яни кьилди ксуда ва я адахъ далу элкъуьрна. Эгер а чIавузни гъавурда акьун тавуртIа, адаз жаза гудай ихтияр ава, амма кьезилдаказ. Адан чин ягъиз ва я бедендиз зарар гуз кIевелай къадагъа я. ГьакIни араяр туькIуьн хъувурдалай ва ада туба авурдалай кьулухъ, авур крарай адаз туьгьметар ийидай ихтияр авач.
Гъуьлуьз папан кефи хадай ихтияр авач. Анжах диндин себебралди, писвилин вилик пад кьун патал, эгер адакай метлеблувал аватIа, гъуьлуьз ихтияр ава папаз пис гафар лугьудай ва жаза гудай. Амма абурлувилин ва ихтияр авай сергьятрилай элячIна, адаз экъуьгъдай ва эдебсуз, ам беябурдай гафар лугьудай ихтияр авач.
Къуръанда лугьузва (мана): «Гъуьлуь папан вилик кьиле тухун лазим тир ихтиярар ва везифаяр авайди я, гьикI папа гъуьлуьн вилик кьиле тухун лазим тир ихтиярар ва везифаяр аватIа» (2:228).
Ислам чин тийизвай бязи инсанри фикирзава хьи, Исламда дишегьли ядай ихтияр хьуни ам алчахарзава. Абур гъавурда акьазвач хьи, им насигьатриз яб тагузвай ва мес чара авурлани чеб гьахъ туширдан гъавурда акьан тийизвай дишегьлийриз тек са ва эхиримжи «дарман» хьун мумкин тирди. Амма идахъ галаз санал, Пайгъамбар ﷺ и дуьньядай фидайла, дишегьлийрин кефи хамир лагьана, гьавайда веси авуначир. Эгер Шариатдин къанунар кардик квайтIа, папарин кефи хазвай гъуьлериз Шариатдин дуванри жаза гудай. Амма абуруз къе жаза тагайтIа, Дувандин юкъуз абур Аллагь Тааладин жазадикай къутармиш жедач, зулум авун – Дувандин йикъан мичIивал я хьи, ва и кардиз рехъ гана кIандач, сифте нубатда жуван кIвале авайбурун патахъай.
Я Аллагь, чаз къуватар це Вун рази жедайвал хизандиз тербия гудайвал. Амин!
Кьатl ама
