СУАЛ-ЖАВАБ

Дакъа хьусса зад ляркъуманан вайксса арцу дулунна увкуну багьа баян буван ихтияр дуссарив?

Цукунсса-бунугу захIмат бишин багьайсса даврих багьа баян буван бучIиссар, хIалалссар. Мунил дуссар цаппара шартIру:

1) Багьа бихьлахьима (дакъа хьумунил заллу ягу цама инсан) ушиву;

2) Багьа ласунма ушиву;

3) ЗахIмат бишин аьркиншиву дусса даву;

4) Багьа баян баву (мукъурттийну). Багьа баян бувманал му буван аьркинссар цала гъирарай, цувагу икIан аьркинссар га дакъа хьусса хъуслин цанма ччимур бувансса даражалийсса. Багьа циксса буссаривгу мяълумну баян буван аьркинссар. Мукунма, багьа ласун ччиманан кIулну бикIан аьркинссар багьа баян бувну бушиву ва цала лякъирча цащава га багьа ласун хьунтIишиву.

КъабучIиссар чIумуйнусса дазу-зумарду дихьлан, масала: «кIива гьантлул дянив дакъа хьусса зад зана дурманан вайксса арцу дулунна» учин. ЧIявучин, зад ляркъума цува тIалав дуллан икIай зана даврихсса бахшиш. Залуннал баян буваннин багьа тIалав буллан къабучIиссар, залуннахьхьун зана дуван аьркинссар. Дакъа хьусса зад ляркъуну гьаз дурманал ганихлу жаваблувшиву дуллалиссар.

(«Мингьажу-ТIалибин», «Мугънил-МухIтаж»)

Хъа буван та бучIиссар, та къабучIиссар? Бувсса хъа бацIан къабуварча ци буван аьркинссар?

1. Фаризасса тIул дуванна, хIараммур къадуванна увкуну хъа баву хъинссар, чири шайссар. Мукунсса хъа бацIан къабуварча, аьчIа дулун аьркинссар (каффаратул-ямин).

2. Фаризасса тIул къадуванна, хIараммур дуванна увкуну хъа буварча, му хъа чара бакъа лиян бувну, аьчIа (каффарат) булун аьркинссар.

3. Суннатсса (дурну хъинсса) тIул дуванна куну ягу дурну къахъинсса (карагьатсса) тIул къадуванна увкуну хъа бавугу чири бусса давури. Мукунсса хъа лиян бавугу къахъинссар, лиян буварча аьчIа дулун аьркинссар.

4. Дурну хъинсса (суннатсса) тIул къадуванна куну ягу дурну къахъинмур дуванна увкуну хъа баву къахъинссар. Мукунсса хъа лиянгу буварча хъинссар. Лиян бувайхту аьчIагу дулун аьркинссар.

5. ХIалалмур къадуванна ягу дуванна, масала, пулансса дукия къадуканна увкуну хъа баву къахъинссар, мукунсса хъа лиян баву хъинссар. Лиян буварча аьчIагу дулайссар. 6. Аьркиншиву дусса чIумал, масала, цала махъ тIайласса бушиву тасттикь буваншиврул ягу судраву инава уруччиншиврул хъа буван ихтияр дуссар.

Хъа лиян бувсса чIумал аьчIа дулаврил низам:

1. АцIа мискинчув дукра дукан уван, гьарцаннан яла чанну ца-ца мудд (576 г) лачIал дуллуну ягу гьарцаннан лаххансса янна дуллуну (духсса янна дулунгу бучIиссар). ОьрчIал янна хъуннасса инсаннан ягу хъунасса инсаннал янна оьрчIан дулунгу бучIиссар. Мукунма, арамтурал янна хъаннин дулун ва хъаннил янна арамтуннан дулунгу бучIиссар. Амма усру, жуларду дулаврийну аьчIа щаллу къашайссар.

2. Ялув чивчусса куццуй аьчIа дулун каши дакъахьурча, шанма гьантлий зума дугьан аьркинссар. Цирдагу куннил хъирив ку шанма гьантлий дургьуну хъинссар, куннил хъирив ку къадугьарчагу бучIиссар.

(«ТухIфатул-МухIтаж» ва имам Ширванил бувчIин бавуртту)

Гьаттал аьзаврая ссал ххассал бувайссар?

«ФатхIул-аьллам» тIисса луттираву чивчуну бур: «Гьаттал аьзаврая ххассал хьунччиманал мукьва зад биттур буван ва мукьва задрая мурахасну икIан аьркинссар. Биттур буван аьркинмур: гьарца чак цила чIумал баврил ялув ацIаву, чIявуну цадакьа баву, Кьуръан буккаву, чIявуну тасбихI баву. Вай мукьва аьмалланул гьав гьарта дурну чанна лахъан дувайссар. Мурахасну икIан аьркинмур: щялмахъ бусаву, халкь хъяврин баву, гъибат баву ва кIущалланул кIунтIру. Гьаттаву яла гужмур аьзав дикIайссар тIар янналийн багьлагьисса кIущалланул кIунтIрах къулагъас къадулларча».

Чаклил чIун дуркIун махъ ца ссят ларгукун чак буллай бухьурча, му чIумалгу акбар учин аьркинссарив?

Азан бувккуну чаклин оьвчаву хъанахъиссар фаризасса чаклин хасъсса суннат. Акбар учавугу так чIун дучIаву кIул буваншиврул учайсса зад къахъанахъиссар. Мунияту, фаризасса чак та буллай бухьурчагу, акбар учирча хъинссар. Мукунма, шаппа чак бувайнигу азан буккирча хъинссар. ХIатта, хьхьичIва къабувну ливчIсса чак хъирив лахълай бухьурчагума акбар учайссар тIий бур.

(«ТухIфатул-мухIтаж» ва «ХIаваши ширвани»)