Нач-хIая

Нач-хIая

ХIаялул мяъна

КIулну бикIи, «хIая» тIисса мукъул мяъна – лайкь дакъасса тIул хьушиву кIулну, дакIниву нач ва ламус бикIаву хъанахъиссар. ТIарикьатраву тIурча, «хIая» - му хъанахъиссар дакI ташвиш шаву. Суфийтурал имам Жунайд ал-Багъдадил хIаялул хIакъираву увкуну бур: «ХIая – му Заннал буллусса неъматру кIул шавури (вив ласаву) ва инава эбадат заэвну дуллай ушиву бакIрайн ласавури. Миччари байбишайсса хIаялул мархри. Ялагу хIая – инава Заннал циняв амрурду биттур буллалиманну ккалли аврин тIалавшин дакъашивури.

ХIаялул буссар цаппара журарду:

1. МютIий акъашивруясса хIая. Адам идавсил дукан къабучIисса ахъулсса дуркусса чIумал, Алжаннавух тиху-шихунай лечлан ивкIссар тIар. Аллагь Тааьланал ганахь цIувххуссар: «Ина Ттуяту лихъан ччай урав?». «Акъарача, Виятусса начлил лечлай ура», - увкуссар тIар Адамлул u.

2. Вила диялдакъашивурдал ва хатIардал цIанийсса хIая. Малаиктурал Аллагьнахь ﷻ учайссар: «Жу Вин лайкьсса куццуй эбадат дуллай бакъассияв», - куну.

3. Хъун аврил цIанийсса хIая. Масала, Исрапил малаикнал Аллагьнаясса ﷻ начлил цува ахьлаган увссар хъару тIитIин дурну.

4. Узданшиврул цIанийсса хIая. МухIаммад Идавсил ﷺ Зайнаб цанма щарну бувцукун, хъатIул хъамалушиндаран супра тIивтIуссар. Му мажлисрай асхIабтал чIалнунин щябивкIун бивкIссар, Идавсингу ﷺ миннахь бизи учин нач хъанай диркIссар. Му чIумалли Аллагьнал ﷻ ликкан бувсса «Аль-АхIзаб» суралул 53-мур аят (мяъна): «Идавсил ﷺ къатлувун мабуххару, так зуйнма дукралийн оьвчирча бакъа. Дукра дишиннин ялугьлан муначIан мабучIару. Зуйнма оьвчайхту буххияра, дукра дукайхту ппив шияра, хъярч-махсаралунсса ихтилатгу къабуллай. Цанчирча зуяту Идавсин ﷺ зарал биян бюхъайссар, амма зухь ци-бунугу учин мунан нач хьунтIиссар, амма Аллагьнан ﷻ хIакьмуния нач къашайссар…». Ва аятрал бувчIин буллай бур Идавсин ﷺ хIурмат буван аьркиншиву, цанчирча, ИдавсичIан ﷺ зиярат баврил ляличIисса адав дикIан аьркинссар, чIунгу лайкьсса дурчIин аьркинссар. Ва аятраву бувсун бур супралий дирхьумур дукан хIалал шайшиву так ихтияр дулурча (хъамалу оьвчирча). Цамур куццуй учин, зухьхьунна Идавсил ﷺ къатлувун буххан ихтияр дулайхту буххияра лайкьсса куццуй, Идавсил ﷺ чулухуннайсса шариаьтрал тIалавшиннардугу биттур дуллай.

«Тавилату-Нажмия» тIисса луттираву чивчуну бур: «Зула ишру щаллу байхту, баччи бакъашиву къадурну буккияра. Идавсил ﷺ хъинсса тIул-тIабиаьт дурча куну ганан хIурмат бакъашиву ккаккан мадувару. Ганал нач-хIая дусса хасиятрах бурувгун ганан захIмат хьунсса тIул мадувару. Бюхъайссар Идавсил ﷺ иминсса хасият чIалай ганачIан бувкIминнал мяърипатадав дакъасса тIул дурну дикIан. Муниятури Аллагь Тааьланал ва аят ликкан бувсса». Миллатраву сий думаначIан зиярат буллалисса аькьилсса инсаннал буржри тIар ихтилат чIяву къабаву ва лахъи къалавгун зана икIаву, ахIмакьналмур лишан тIурча – хъиннува лахъину хъамалу щяикIаву ва сант дакъасса чIумал хъамалу учIаву. Узданшиврул цIанийсса хIаялул хIакьираву Аллагьнал ﷻ увкуну бур: «КIиннивасса ца ганачIан гъан хьуну бур нач-начсса заназин дурну» («аль-Кьасас» суралул 25-му аят). Ва аятраву бувсун бур Шуаьйб идавсил душваравасса ца Муса идавсийн цаннийнма хъамалу оьвтIий бивкIсса куц. Ганин нач хъанай диркIун дур Мусал хъамалушин кьамул къадуванссар, къаучIанссар тIий. Цанчирча, цачIава хъамаличу кьамул уллалиманал чара бакъа начхIая дикIан аьркинссар. Мукунсса начгу узданшиврул цIанийсса хIаяну ккаллиссар.

(гихунмайгу буссар)

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-05-01 (Зуль-Кьаъда 1447 ш.) №5.


Шанугу - неъмат

Шанашаву – Аллагьу Тааьланал жунма буллусса хъунмасса неъмат хъанай бур. Шанашисса чIумал инсаннал чурх ва къюкI дигьа лаглай дур, инсан игьалаглай ур. Гьарца затираву кунна, шанан утту ишавривугу дуссар цилла адабру:   1) ХъатIан чак бувну махъ аьркин бакъасса гъалгъарду къабуллай,...


КьюлтIмур кIул бан шайссарив?

ЦIанасса чIумал цаппара инсантал цукунсса бунугу балаллувун ягу захIматшивурттавун багьсса чIумал, аькьлу бухлавгсса кунма, му захIматшиврува ххассал хьуншиврул бикъавсса кIану къабитай: духтуртурачIан лагай, хIакимтурачIан бияй, битай лахъисса сапарду, жура-журасса дару-сававру ишла дуллан бикIай....


Кьурбандалул байран

Кьурбандалул кьини – Исламравусса яла агьаммур байран хъанахъиссар. Аьрабрай ванийн «Эд аль-АдхIа» учайссар. Му хъанахъиссар Зуль-ХIижжа зурул 10-мур кьини. Мунил хъиривсса шанма гьанттагу байрандалул гьантрину ккаллиссар, миннуйн «ташрикьрал» гьантри...


Мяърипат ва тарбия

Ххуйсса хасият, тIул-тIабиаьт, адав дуну оьрчI, душ тарбия баву – му хъанахъиссар буттал цалва авладран дуллалисса хъинну кьимат лавайсса зат. Мукунсса тарбия дулаврил гьануну хьун аьркинссар жулва оьрчIру чIивину бунава мий хъуни хъанахъиссаксса минная инсаншиву дусса, хасият ххуйсса халкь...


Къумасса мусиват

Аллагьу Тааьланал дуниялгу ляхъан дурну, дунияллий инсанталгу ляхъан бувну, миннаву ляхъан бавугу, литIун бавуну нани дурсса миннал хIал ккакканни. Уттарашиву ляхъан дурссар миннаву мютIийма цумарив, аьсивма цумарив кIул хьун. БивкIугу ляхъан бувссар Кьиямасса кьини бизан бувну, хъинманан хъинсса...