Инсаншиврул «витамин»

Инсаншиврул «витамин»

Аллагьу Таьланал увкуну бур (мяъна): «Жу ляхъан буварду инсантал камилсса суратрай» («Ат-Тин» суралул 4-мур аят). Камилну ляхъан бувсса инсаннал чурххаву ца витамин биялну бакъахьурча, му къашавай хьуну, хьхьара хъанай бачай, сайки хъин дан къашайсса азарду ялун личай.

 

Жяматгу уттавасса чурх кунмассар. Ганингу цания-ца витамин биял къахъанахъисса ишругу шайссар. ЦIанасса заманнал жунма яла биял къахъанахъимур «витамин» бур хIурмат ва инсаншиву. Вай укунмасса махъругу бакъар, хIурмат бакъашиву шаттирал бакIрах хьунадакьлай дур: школалий, кулпатраву, кьатIув, автобусраву ва м. ц. Жунма чIалай бур мюрщими хъуниминнайн иттав бацIлацIи хьуну бушиву: хъунама ялун уххайхту лавай къабизлай, дуклаки оьрчIру учительтуращал бястру буллай, оьрчIру нитти-буттащал адав дакъа гъалгъа тIий, жагьилминнал хъунив хьуми кьякьлухун бихьлай, цивппа хъуниминнаяр аькьлу бумину ккалли буллай бур. Вай гьарзад – жяматраву хъинну нигьачIийсса дахханашивурттал, тарбия дакъашиврул, аьвамшиврул лишаннури.

ХIурмат бушиву – инсаншиврул аслу-гьанури. Му бакъасса чIумал цайми хасиятирттал асаргу чанссар. Элму-кIулшилул пайда цири, хъунаманах вичIи дишин къакIулхьурча? Хъуслиясса пайда цири иминшиву ва щукру бакъахьурча? Къуллугъ, исвагьишиву, чIалачIин – вай гьарзад инсаннаву духьурчагу, хIурмат бувайсса акъахьурча, лагмаминнал ганайн вихшала къадикIантIиссар.

Исламрал диндалул жунма лахьхьин буллай бур циняв инсантураха адав-хIурмат буллан. МухIаммад Идавс ﷺ ивкIссар циняв уздансса хасиятирттал эбрат ласунману, хаснува хIурмат бавриву. Ганал халкьуннал дянив цукунчIавсса личIишиву къадувайсса диркIссар: мискинсса ягу авадансса, хъунасса ягу чIивисса, бусурмансса ягу бусурман бакъасса. Идавсил ﷺ мюрщисса оьрчIай цIими байва, жагьилми ва хъуними асхIабтуращал маслихIат ккаккайва тIар.

Аьишатлул бувсун бур: «ФатIима кунма Идавсиха ﷺ лархьхьусса, аьмал-хасият, тIул-тIабиаьт дусса ттун цучIав къаккавкссар. ФатIима Идавсил ﷺ къатлувун буххайхту, га лавай ивзун, душнил кагу дургьуну, ненттабакIравун ппайгу куну, цува щяивкIун ивкIсса кIанай щябитайва. Идавс ﷺ ФатIимал къатлувун уххайхту, душ лавай бивзун, буттал канийн ппайгу увкуну, цуппа бивзсса кIанай щяитайва» (Абу Давуд).

Ялун нанисса ник лайкьну тарбия бавриву хъунмур бияла жуйвари. Нитти-буттал лахьхьин къабарча, оьрчIал цайнува цала тIайласса ххуллу нажагьгу язи къабугьайссар. Сагъ-саламатсса жямат хьуну ччарча, жуятува, жула кулпатрая, оьрчIая байбишин аьркинссар.

Жула буттал буттахъал учайсса бивкIссар: «Нитти-буттаха хIурмат бувайманал оьрму лахъи шайссар. Муаьлимнах хIурмат бувайманал элмулуву барачат буссар. Хъуниминнаха хIурмат бувайманай Аллагьнал ﷻ цIими бишайссар».

ОьрчIал цала нитти-буттаха хIурмат бусса кулпатирттаву паракьатшиву, рахIатшиву ва талихI буссар. Учительнал хIурмат бусса кIанай тIайлабацIу ва низам дуссар. Хъунаманал адав кIулсса жяматраву барачат буссар.

 

Шамил Аьлиев

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Шанна бигьасса эбадат

МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву увкуну бур:   «Циняв бусурманнал бунагьру багъишла битаннав тIий дуаь дурманан буссар гьарца бусурманчунахсса чири»   «Кьуръандалувасса ца хIарп дурккуманан хъинбала чичинтIиссар. Гьарца хъинбалалул чиригу ацIлийнуссар. «Алиф,...


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...


Неъматрал кьимат

Ца билаятрай къурагъсса шин хьуну, щин чан хьуну диркIун дур. Гиккусса ца мискинсса адиминан пикри хьуну бур, щин дукканхьуви тIий, аьрщараву къуй дуккан. Дуклай чансса куртI шайхту лявкъуну бур ссаллив бувцIусса хъунмасса буттукьа.   Га тIивтIусса адимина хIайран хьуну ливчIун ур гиву думур...


Чак зия буваймур

Кьасттирай чаклил рукну, шартI кьадитарча чак зия шайссар. Ягу кьасттирай ххишала рукнурду дуварча: сужда-рукуъ куннасса, зия шайссар.   Кьуръан, зикри, дуаь дакъасса цамур гъалгъа кьасттирай барча зия шайссар. Кьасттирай хъян ивкIун, аьтIун ивкIун, цIуру-кIуру бувну, уф-агь увкуну, кIира...


8 агьамсса калима

Вай мукъурттия байбишайссар ва къуртал шайссар инсаннал оьрму. Вайннул агьамшивугу хъинну хъуннассар. Вай калимартту бусурманнал гьарца кьини зумух ласай, цавайннал чIяруну, вайминнал чанну.   Шагьадат أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ...