«Цал ссалам, яла калам»

«Цал ссалам, яла калам»

Бусурманчунан диндалул уссу хьуна авкьукун, сунналул тIалавшинна биттур дуллай «Ас-саламу аьлайкум» учайссар. Ссалам булаву суннатссар (бувну хъинссар), «вааьлайкум ас-салам» увкуну жаваб чара бакъа дулун аьркинссар.

Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зухьхьунма ссалам булайхту жаваб дулувара ганияр ххуйсса махъру увкуну, ягу чанма-чанну гукунмасса махъру увкуну» («ан-Нисаъ» суралул 86-мур аят). Ва аят аьлимтурал укун бувчIин бувну бур: «ас-саламу аьлайкум» увкуну ссалам булурча, жаваб «ва аьлайкум ас-салам ва рахIматуллагь» ягу «ва аьлайкум ассалам ва рахIматуллагьи ва баракатугь» увкуну дулурча хъинссар. Хьуна авкьуманахь «ас-саламу аьлайкум» учайхту жува ганан ккаккан дуллалиссару вихшалдарал ва мурахасшиврул лишан: «вин ттуяту зарал къабиянтIиссар» тIисса кунма. Ссалам булаву, яхши-хаш баву – мяърипатрал, духIиндалул лишанни, халкьуннал дянивсса арадал дайдихьури. МухIаммад Идавсил ﷺ бувчIин бувссар ссалам булайсса ва ласайсса куц. Ганал насихIатру вив лавсун, асхIабтурал ва салихIинтурал цала ихтилат мудан ссаламрая байбишайсса бивкIссар. ХIакьинурив жунма хIисав шай чIаххурай яхъанахъисса, цачIу даврий зузисса агьалинал куннал куннахь бивзру-буруввагу къаучайсса кIанттурду бикIай. Жабирдул t бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Цал ссалам, яла калам» (Тирмизи). Цамур куццуй учин, ихтилат буллай айишиннин ссалам булун аьркинссар.

Бусурманчунал исвагьисса аьмалтIабиаьт ккаккан дуван аьркинссар цаманал къатлувун уххайнигу. ХьхьичIва-хьхьичI уххан ихтияр ласун аьркинссар, яла ссалам булайссар. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зула бакъасса къатравун ихтияр къаларсун ва гивуминнахьхьун ссалам къабуллуну мабуххари» («анНур» суралул 27-му аят). Га къатлуву инсантал бухьурча, гайннал ихтияр дулунтIиссар ва ссалам ласунтIиссар. Ихтияр къадулурча, буххан къабучIиссар. Бюхъайссар къатлул заллу хъамаличу кьамул уван хIадурну къаикIан, мунияту, кIура авну махъунай гьарча хъинссар.

Абу Муса аль-Ашаьрил бувсун бур Идавсил ﷻ увкумур: «Уххан бучIирив куну шамилва цIухха, ихтияр дулурча – ухху, къадулурча – махъунай зана икIу» (альБухари, Муслим). Вай аятирттава ва хIадисирттава бувчIумунин бувну, багьлай бур ссаламгу буллуну, ихтияр цIуххин. Жаваб къадулурча, мичча гьан. ХIадисраву бувсун бур ца инсан ИдавсичIан ﷺ увкIун, уххан ихтияр цIувххуну бур: «БучIирив ттун уххан?», – куну. Идавсил ﷺ цала къуллугъчинайн буюр бувну бур: «Насу та инсаннан лахьхьин бува цаманал къатлувун цукун уххан аьркинссарив!» Къуллугъчинал биттур бувну бур Идавсил ﷺ амру. Яла га инсаннал цIунил увкуну бур: «Ас-саламу аьлайкум, уххан бучIирив?». Яла Идавсил ﷺ ихтияр дуллуну дур (Абу Давуд). Цама асхIабнал бувсун бур: «Ца чIумал на МухIаммад Идавсил ﷺ къатлувун ﷺ ссалам къабуллуну увхссияв. Ганал ттухь увкуна: «Зана икIуча: «Ас-саламу аьлайкум, бучIирив уххан?» – уча» (Тирмизи, Абу Давуд).

Имам Нававил «Аль-Азкар тIисса луттираву чивчуну бур: «Аьлимтурал увкуну бур цал ссалам булун, хъирив ихтияр цIуххин аьркинссар, куну. Амма бур цал ихтияр ласун яла ссалам булун аьркинссар тIиссагу. Цаппараннал тIимунин бувну, къатлувума чIалай ухьурча, цал ссалам булун аьркинссар, чIалай акъахьурча ихтияр ласун аьркинссар». Амма яла тIайламурну имам Нававил ккалли бувну бур цалчинмур кьяйда – цал ссалам булаву, яла уххан бучIирив учаву.

НУРМУХIАММАД ИЗУДИНОВ

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Арулва махъ

Хъунасса аьлимчу, дурккучу Абу-Лайслул увкуссар: «Цума инсаннал лавхьхьурив арулва махъ, му инсан икIантIиссар Аллагьналгу ﷻ малаиктуралгу хьхьичI даража лавайну, ва Аллагьнал ﷻ мунал бунагьру багъишла битантIиссар, гай бунагьру хьхьиривусса хьаманияр чIявусса бухьурчагума.   Вай...


Чак зия буваймур

Кьасттирай чаклил рукну, шартI кьадитарча чак зия шайссар. Ягу кьасттирай ххишала рукнурду дуварча: сужда-рукуъ куннасса, зия шайссар.   Кьуръан, зикри, дуаь дакъасса цамур гъалгъа кьасттирай барча зия шайссар. Кьасттирай хъян ивкIун, аьтIун ивкIун, цIуру-кIуру бувну, уф-агь увкуну, кIира...


Эбадат ва мяърипат

ХIакьсса бусурманчунал загьир дувайссар цала диндалун лайкьсса инсаншиву. Диндалул, имандалул хIасул дуллалиссар жула тIуллу дарцIусса ттарцIруну хъанахъисса хасиятгу. Эбадатрайну цIакь хьусса хасиятрал хIасул дувайссар инсаннал оьрмулул тагьар, мукунсса инсан мяърипат, инсап, адав дусса...


НеъматирттацIа къахьун дуккайсса дуаь

Оьмардул арснал Аьбдуллагьлул бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ укунсса дуаь дайва куну:   اللهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ زَوَالِ نِعْمَتِكَ، وَتَحَوُّلِ عَافِيَتِكَ، وَفُجَاءَةِ نِقْمَتِكَ، وَجَمِيعِ سَخَطِكَ «Алла́гьумма инни́ ао́ьзу бика мин зава́ли ниъматика ва тахIаввали...


Неъматрал кьимат

Ца билаятрай къурагъсса шин хьуну, щин чан хьуну диркIун дур. Гиккусса ца мискинсса адиминан пикри хьуну бур, щин дукканхьуви тIий, аьрщараву къуй дуккан. Дуклай чансса куртI шайхту лявкъуну бур ссаллив бувцIусса хъунмасса буттукьа.   Га тIивтIусса адимина хIайран хьуну ливчIун ур гиву думур...