Кьуръандалуву кIицI лавгсса шагьрурду

Кьуръандалуву кIицI лавгсса шагьрурду

Кьуръандалул луттираву – хIикматшивурттал бувцIусса Заннал каламраву халкьуннан насихIатран бувсун бур цаппара шагьрурдая. Ва макьалалуву бусанну Кьуръандалуву кIицI лавгсса 5 шагьрулия.

Макка

Макка хъанахъиссар дунияллий яла марцIмур ва мубаракмур кIану. Му буссар Саоьд Аьрабнал хIукуматрай. Маккаливри бусса Заннал Къаттану ккаллисса ва циняв бусурман чакливу кIура баяйсса кьибла – Кяъба. Танил лагма буссар дунияллий яла сий думур мизит – Масжидул-ХIарам. Кьуръандалул «ал-ФатхI» суралул 24-мур аятраву та шагьру кIицI лавгун увкуну бур (мяъна): «Аллагьнал ﷻ зуяту арх дурссар чапуртурал кару, ва зул каругу арх дурссар гайннаяту, Маккалул даралуву талатаву къахьуншиврул…».

Мадина

Мадина ал-Мунаввара (Ясриб) – Аллагь Тааьланал цIимилул бувцIусса шагьрур. Микку увччуну уссар Аллагьнан ﷻ яла ххирама – МухIаммад Идавс ﷺ . Мадиналив буссар циняв бусурманнан ххирасса мизит Масжиду-Набави (Идавсил ﷺ мизит). Мадина шагьругу буссар Саоьд Арабнал билаятрай, Маккалия ухссавнил чулинмай 430 километралул архшиврий. Та шагьру кIицI лавгун бур «ат-Тавба» суралул 101-мур аятраву (мяъна): «Мадиналул лагма ялапар хъанахъиминнавух буссар лажинлякъулт (мунапикьтал), амма ми буссар цала мунапикьшиву кьюлтI дуллай, иман дирхьу мишан дуллай. Миннавух буссар цала мунапикьшиву хъинну магьирну кьюлтI дуллалими. Вища (Идавсища) ми ашкара буван къахьунтIиссар, амма Аллагьнан ﷻ кIулссар ми мяйжаннугу цукунсса буссарив. Заннал миннан дунияллийва кIива танмихI бувантIиссар: цалчин – зу зула душмантураяр ххув хьун бувну, кIилчингу – гайннал мунапикьшиву ашкара дурну. Яла гай кIура баянтIиссар ахиратлул оьрмулувусса дужжагьрал цIарал аьзаврайн».

Иерусалим

Иерусалим (ал-Кьудс, БайтулМукьаддас) – дунияллий яла аьжаивмур, махIатталмур шагьру бур. Ва Палестиннал шагьрулий буссар бусурманнал сий дусса мизитиртава шамулчинмур – Масжидул-Акьса. Ялагу Иерусалим бавхIуну бур МухIаммад ﷺ идавс Миъражрал хьхьуну ссавруннайн гьаз хьусса иширттащал. «Ал-Маида» суралул 21- мур аятраву увкуну бур: «Муса идавсил увкуну бур цала миллатрахь: “Заннал амрулийн мютIи хьуну, зунна дуллусса мубараксса аьрщарайн насияра. Тиккуминнал зуйва гуж булларчагу махъунмай машару, зува Заннаятусса ххувшаву ва кабакьаву дакъа къаличIаншиврул”». Ва аятраву кIицI ларгсса мубараксса аьрщи – Иерусалимрал аьрщир.

Вавилон (Бабил)

Ва Иракьнал шагьру кIицI лавгун бур «ал-Бакьара» суралул 102-мур аятраву (мяъна): «ВичIан (ИдавсичIан e) Аллагьнал ﷻ гьан бувссар мяълумсса аятру, миннуйн вих къашайсса так бунагькарталли (99-мур аят)… Гай вих хьуссар щяйтIантрал ва бунагькартурал Сулайман идавсия ляхъан буллай бивкIмунийн, га идавс акъая, ссихIирчия тIий. Амма Сулайман къаивкIссар мютIий акъасса бунагькар. Чапурчувгу къаивкIссар. Гайннавасса цаппараннал тIивтIуну Заннайн инкар бувссар, жиндращал хIала бувххун, халкьуннан ссихIир буван лахьхьин буллай, Вавилоннай кIива малаикначIан гьан бувмур ишла буллай...»

Ирам

Ирам хъанай бур Аьд тIисса кьавмдалул шагьруну. Мунийн Кьуръандалуву «Ирам Зат алИмад» куну бур. Му буссар аьрабнал бачIижазиралий, Йеменнал ва Оьмманнал дянив. «Ал-Фажр» суралул 6-8-ми аятирттаву увкуну бур (мяъна): «Вин къакIуллив Заннал цукунсса танмихI бувссарив Аьд кьавмдалул ва Ирам шагьрулул халкьуннан!..»

МУХIАММАД МУСАЕВ

2026-05-01 (Зуль-Кьаъда 1447 ш.) №5.


Кьурбандалул байран

Кьурбандалул кьини – Исламравусса яла агьаммур байран хъанахъиссар. Аьрабрай ванийн «Эд аль-АдхIа» учайссар. Му хъанахъиссар Зуль-ХIижжа зурул 10-мур кьини. Мунил хъиривсса шанма гьанттагу байрандалул гьантрину ккаллиссар, миннуйн «ташрикьрал» гьантри...


Суал-жаваб

БучIиссарив мизитраву чIирайн ттиликI рирщуну шанан? Мизитраву шанан бучIиссар инсан «джунуб» хьуну (чурх шюшин, гъуслу буван аьркинну) акъахьурча ва гиву чак буллалиминнахун ахчилай, гай къума буллай акъахьурча. Вай шартIру биттур къадуварча, мизитраву шанан къабучIиссар,...


Мяърипат ва тарбия

Ххуйсса хасият, тIул-тIабиаьт, адав дуну оьрчI, душ тарбия баву – му хъанахъиссар буттал цалва авладран дуллалисса хъинну кьимат лавайсса зат. Мукунсса тарбия дулаврил гьануну хьун аьркинссар жулва оьрчIру чIивину бунава мий хъуни хъанахъиссаксса минная инсаншиву дусса, хасият ххуйсса халкь...


Бунагьру багъишла битайсса кьини

Зуль-ХIижжалул 9-мур кьини – Аьрафа (Аьрафат) кьинири. Му кьини хIажитал «Аьрафа» тIисса даралуву бикIайссар. Аьрафа кьини азарва «Кьулгьу» («Аль-Ихляс») бувккуну хъинссар. Мукун буккайманал циняв бунагьру багъишла битантIиссар куну бур...


ЖугьутIнал суаллу

Оьмар-асхIаб халифну усса чIумал муначIан ца жугьутI увкIун ур. Идавсил ﷺ мизитравунгу увххун, Абу Аюб аль-Ансаринал чIарав щяивкIсса Оьмар-асхIабнахгу урувгун ганал цIувххуну бур: «Инарав инсантурахь цIуххаву дувайма, амма вихьва щилчIав къацIуххайма, муъминтурал хъунама, амма вил хъунама...