Миллетни ёкъ болма къоймайыкъ – ана тилни сакълайыкъ

Билеклерибизни чююрюп ишлердей алдыбызда бугюн чечмеге герекли кёп масъалалар бар. Шоланы арасында лап да аслуларындан – топуракъ, тил, маданият, тарих сакъламакъ. Шолар бизин менлигибиз, тамурубуз. Тамуру осал терек тез ава. Тил масъаланы гьакъында бугюн бир-эки сёз айтмагъа сюемен.

Тил – халкъны жаны. Тил болмаса – халкъ оьле, ёкъ бола, башгъалагъа дёне! Ата-бабалардан гелген маданият байлыкъ тас бола. Ата-бабаларыбыз булангъы ругь байлавлукъдан айрылабыз.

Къумукъ тилде язылгъан китаплар, журналлар, газетлер биревге де тарыкъ тюгюл кагъызгъа айланмакъ бар.

Сыйлы Къуръанда айтылагъан кюйде, Аллагьутаала халкъланы, миллетлени бир-бирин танысын, аралыкъ юрютсюн деп яратгъан. Олай болгъан сонг, бизин учун тил – Аллагьдан ﷻ аманат болуп токътай. Биз тилибизни тас этсек, Аллагьутааланы буйругъун, сюннетин тамам этмейгенлерден болабыз. Тиллер тарыкъ болмагъан буса, Аллагьутаала бары да халкъланы бир тилде сёйлейген этер эди.

Тилни тас этив миллетни, халкъны гьалына, яхшылыгъына, къыйынына таъсир эте ва адамны гьайсызлыгъын гёрсете. Пача гьукуматны башчысы Столыпин: «Милли менлиги ёкъ миллет оьсюп гелеген оьзге миллетлер учун къый болуп токътажакъ», – деп айтгъан болгъан.

Тил тас этив – уллу балагь. Биз яшларыбызны ана тилге уьйретмесек, биз оьз-оьзюбюзню ва халкъыбызны оьлтюреген, ёкъ этегенлерден боларбыз. Хыянатчылар болуп токътайбыз.

Биз уянмасакъ, масъаланы теренлигин англамасакъ, къабурларда ятгъан ата-бабаларыбыз да, гележек наслулар да бизден гечмес.

Тюрк тиллерде сёйлейген дюньяда 300 миллион адам бар. Къумукъ тилни билеген адам шонча халкъны англап бола. Шо – уллу байлыкъ! Ону да биз англама герекбиз. Къумукъ тилни билеген адам шонча халкъланы англап болагъанны яшлар да билмеге герек.

Тил масъалагъа юрегибиз авруй буса, биз не зат этмеге герекбиз? Не чаралар гёрмеге тийишли? Шо гьакъда ойларымны айтайым.

1. Биринчилей, уьюбюзде, ожагъыбызда ана тилде сёйлемеге герекбиз. Огъар ата-ана бек тергев берме герек. Хантав болма ярамай.
2. Къумукъ адам башгъа къумукъ гиши булан ана тилинде сёйлеме герек. Гьатта ана тилин осал биле буса да.
3. Гьар гюн уьйде бирче жыйылып яшлагъа 10-20 минут сама къумукъ тилде китаплар яда журналлар охуса яхшы. Англайгъанлар англашылмайгъан сёзлени англамайгъанлагъа англатма герек.
4. Ана тилде чыгъагъан газетлеге ва журналлагъа язылма тарыкъ.
5. Къумукъ тилде язылгъан китапланы алмагъа, охумагъа герек.
6. Яшлар школада ана тил дарсланы къутгъарма ярамай.
7. Школада къумукъ тилден дарслар юрюлмей буса, шону масъаласын гётермеге ва болсун деп талап этмеге герек.
8. Къумукъ юртлардагъы яшлар бавунда къумукъ тилде сёйлейген кюйню этмеге герек. Закон шолай ихтияр бере.
9. Яшлагъа мультфильмлер ва башгъа берилишлени къумукъ тилге таржума этме герек.
10. Яйлыкъ каникулларда яшлар учун лагерлер гьазирлеп, онда ана тилинде сёйленеген программа онгармакъ.

Барыбыз да бир болуп, къуршалып иш гёрмеге борчлубуз: ата-аналар, муаллимлер, гьаракатчылар, алимлер, язывчулар ва гьукуматны идараларында ишлейгенлер.

Ана тилин къолламакъ ва къоруп сакъламакъ – Россияны миналы халкъларыны ихтияры. Халкъланы бу ихтиярларын регион, федерал ва гьатта халкъара законлар да якълай. РФ-ни Конституциясыны 26 статьясында айтылагъан кюйде, гьар ким ана тил къолламакъгъа ихтияры бар. Олай да, къайсы тилде къатнамагъа, тарбияламагъа, охутмагъа ва яратывчулукъгъа гьар кимни ихтитяры бар деп айтыла. РФ-ни Конституциясы токъташдырагъан кюйде (68-нчи статья), мунда яшайгъан бары да халкълагъа ана тилин сакъламагъа, ахтармагъа ва уьйренмеге шартлар болдуражакъгъа инандыра.

Зайдин Жамболатов, профессор, ДагГАУ-ну ректору, ана тиллени сакълавуну ва оьсювюню Фондуну ёлбашчысыны заместители.