Ашдан сонггъу эдеплер
Ашдан сонггъу эдеплер
Аш булан байлавлу эдепни агьамиятлы ери – артыкъ ашамакъдан сакъланмакъ, яхшы тойгъанча тепсиден турмакъ. Сонг – бармакъланы яламакъ, жувмакъ ва сибирмек. Экмек увакъланы ашамай къоймакъ эдепсизлик санала, шолай этмекден сакъланма яхшы. Шо гьакъда гьадисде булай айтыла: «Аш увакъланы жыйып, шоланы ашагъан адамгъа Есибиз рыцкъысын артдырар ва яшларын аврулардан ва балагьлардан сакълар» (Абу Шайх).
Тишлени арасында къалгъан аш гесеклени тайдырмай къоймакъ яхшы тюгюл. Йип яда тиш тазалайгъан оьзге алат булан тиш аралыкъланы тазалап, тюкюрюп тайдырмакъ гёрсетиле. Амма тил булан тиш аралыкълардан тайдырылгъан аш гесеклени ютма да ярай. Ашап битген сонг, сурсат бергени саялы, Есибизге макътав ва шюкюрлюк этмек яхшы болур. Макътавну шу къайдада этме ярай: «Аш, сув берген саялы ва бизин имангъа гелгенлени арасындан этген саялы, бары да макътав Аллагьгъа ﷻ болсун».
Сют ичип битген сонг, шулай айтмакъ яхшы: «Гьей Аллагь ﷻ , Сен бизге берген затны берекетли этгир ва шондан (сютден) дагъы да кёп бер хари».
Эгер не йимик буса да башгъа аш ашагъан бусагъыз, шулай дуа этмек яхшы болур: «Гьей Аллагь ﷻ , Сен бизге берген затны берекетли эт ва шондан къолайысын бер хари».
Шекли яда гери урулагъан (гьарам) ашдан ашагъан бусагъыз, шогъар пашман болмагъа, гьёкюнмеге ва Есибизден гечмекни тилемеге тарыкъ. Шо гьакъда гьадисде булай айтыла: «Тепсингде гери урулагъан ёл булан гелген эт – жагьаннем отгъа лайыкълы» (ат-Тирмизи).
Ашдан сонг охумагъа яхшы дуаланы хыйлы тюрлюлери бар, тек шоланы барысыны да маънасы бир, шо саялы къайсын да сайлама ярар.
Ашап битген сонг, къолланы сапун булан жувмагъа яхшы болур, айрокъда майы айрылагъан аш ашагъан бусагъыз. Олай да, авзун чаймакъ да яхшы санала.
Адам арадагъы аш ашавну эдеплери
Жамиятда, адам арада аш ашавну бир-бир эдеплери бола. «Ихья улюму ддин» деген китабында имам аль-Гъазали шолай етти эдепни эсгере.
- Ашайгъанда абурлу, белгили инсан (масала, алим, сыйлы адам яда оьзюнден уллу гиши) бар туруп, биринчи аш хапма башламаса яхшы. Олар башлагъанча токътаса, яхшы санала. Амма къонакълар сиз къачан башлажакъ деп къарайгъанны гьис эте бусагъыз, шо заман оьзюгюз башлама герексиз.
- Ашайгъанда яхшы затны гьакъында алгъасамай хабар этмек яхшы, иннемей турмакъ арив тюгюл.
- Тепсини айланасында жыйылгъанлагъа гьюрметли янашмакъ. Кёп ашайман деп гьаракат этмек де, аш сайламакъ да эрши. Ашайгъан адам аз ашайгъанны эс этсегиз, уялмасын деп айтыгъыз, тек уьч керенден артыкъ айтма тарыкъ тюгюл.
- Адам арада ашама олтургъан бусагъыз, ашамакъны гьакъында тилетмегиз. Терсине, уьйде йимик тутугъуз оьзюгюзню, сюйген ашлардан ашагъыз, тек саламатлыкъны гьакъында да унутмагъыз. Тепсиге аз аш салынгъан буса, аз ашама къарагъыз. Къонакълардан тез тойгъан бусагъыз, тепсиден турма, оланы уялтма тарыкъ тюгюл. Къонакълар гелегенде Ибну Мубарак оланы алдына кабахурма салып: «Барыгъыздан да кёп ашагъангъа гьар кабахурма саялы дирхем бережекмен», – деп айта болгъан. Ашап битгенде кабахурманы сюеклерин санап, кёп ашагъангъа дирхемлер бере болгъан. Шолайлыкъ булан, ол къонакълар уялмай, тартынмай ашасын деп эте болгъан. Жафар ибн Мугьаммат: «Къонакълай гелгенде кёп ашайгъан мени къурдашларым лап яхшылары. Аша деп кёп тилеме тарыкълылары буса, лап къыйынлылары», – деп айта болгъан.
- Къол жувмакъ. Анас ва Сабит ашагъан сонг, Анас Сабитни алдына къол жувмакъ учун хадира салгъанда, ол шону къабул этмеген. Шо заман Анас: «Къардашынг сагъа гьюрмет эте буса, сен шону гери къайтарма ва къабул эт», – деген.
- Къонкълар не ва нечик ашайгъангъа тергев бермеге тарыкъ тюгюл. Шолар булан бирче, яхшы затны гьакъында алгъасамай хабар эте туруп, ашамакъ яхшы. Тойгъан бусагъыз да, къонакълар тартынмай ашап болсун учун, ашайгъан болуп гёрюнюгюз.
- Ашайгъанда, къонакълар ашдан уьркмеге болардай, бир иш де этмеге тарыкъ тюгюл.
Адам арада оьрде айтылгъан къайдаланы, низамны сакъласа, сизге де, сизге гелген къонакълагъа да рагьат болажакъ, олар сизден рази къалгъан кюйде гетежек. Натижада, сизге Есибизден толу зувап болажакъ.
