Оьлюню малы булангъы гьал
Оьлюню малы булангъы гьал
Бары да жангъа ажжал гележек. Гьар инсан этген ишлери саялы соралажакъ ва о дюньягъа бирев де малын алып гетмежек. Адам мунда жыйгъан мал-матагьын башгъалагъа къояжакъ, оьзю булан янгыз этилген ишлерин алажакъ. Шо саялы биз бу дюньяны леззетлерини артындан чапгъанча, ахырат учун яхшы ишлерибизни кёп этип онгарсакъ яхшы болур.
Анас ибн Малик t етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Оьлюню арты булан уьчев баражакъ, олардан экевю гери къайтажакъ ва бириси ону булан къалажакъ. Ону арты булан агьлюсю, малы ва этген ишлери баражакъ. Агьлюсю ва малы гери къайтажакъ, этген ишлери ону янында къалажакъ» (аль-Бухари). Гери къайтгъанланы бирлери (агьлюсю) оьлю къоюп гетген малгъа нечик еслик этмеге тарыкъ болажакъ? Яшав гёрсетегени йимик, бир-бирде бу масъаладан англаву ёкъ саялы, оьлюню къардашлары ону малын дин гёрсетеген кюйде тюгюл, башгъача харжлай. Оьлюден къалгъан малны шу низамда харжламагъа тарыкъ. Биринчилей, адамланы алдындагъы борчланы тёлемеге герек.
Муну ичине оьлю чыгъармагъан секет де гире, неге десе, секет – ярлыланы пайы ва шо инсанны малы булан байлавлу. Олай да, сатып алынгъан, тек харжы берилмей къалгъан малны акъчасы тёлене, бузулуп чыкъгъан зат учун да гьагъы къайтарылмагъа герек. Экинчилей, оьлюню гёмерлиги булан байлавлу харжлар да къалгъан малдан чыгъарыла. Масала, сюек жувмакъ, гебин учун къумач алмакъ, кёр къазмакъ ва шолай оьзгелери булан байлавлу харжлар оьлюню малындан алына. Шолайлыкъ булан, оьлген адам бай болгъан буса, алынагъан затлар да къыйматлы ва багьалылары алына. Эгер де ол ярлы яшайгъанлардан болгъан буса, алынагъан затлар да учуз багьалылары алына.
Оьлю шо харжланы кютмеге болар йимик оьзюнден сонг мал къоймагъан буса, шо харжланы ону сав заманында сакъламагъа герекли адам оьзюнден чыгъарта. Эгер ол адамны да шо маялары ёкъ буса, этилеген харжлар бусурманланы ортакъ хазнасындан алына. Эгер хазна да ёкъ буса, шо борчлар мадарлы бусурманланы бойнуна салына. Уьчюнчюлей, Есибизге бакъгъан борчлар тёлене. Мисал учун, оьлю сав заманында имканлыгъы бар тура гьаж къылмагъан буса. Эгер де оьлюню Яратгъаныбызны алдында да, адамланы алдында да борчлары къалгъан ва малы шоланы барысын да тёлемеге чакъы ёкъ буса, инг башлап Аллагьны ﷻ алдындагъы борчлар тёлене. Ибн Аббас болгъан булай ишни етишдире: «Бир гезик Пайхаммарны ﷺ янына пеленче къатынгиши гелип: «Оьлген анамны рамазан айда тутмагъан оразаларын мен ону орнунда тутмагъа герекменми?» – деп сорагъан болгъан.
Расулуллагь ﷺ огъар: «Эгер де анангны борчлары болгъан эди буса, сен оланы тёлерми эдинг?» – деп сорав бере. Ол къатын: «Тёлер эдим», – дей. Пайхаммар ﷺ шо заман: «Аллагьны ﷻ алдындагъы борчлар тёленмек учун лап алдынлы», – деп англатды». (Муслим). Дёртюнчюлей, оьрде эсгерилген ишлер этилген сонг, оьлюню малыны уьч пайыны бирисинден артыкъ тюгюлю васиятгъа гёре кютюле. Мунда васиятда эсгерилмеге болагъан садагъаны гьакъында айтыла. Амма васиятда шолай этигиз деп эсгерилмеген буса, варислер де оьзлеге къалгъан малдан шо ишлер учун харжламагъа рази тюгюл буса, къалгъан малны садагъа учун, къайгъырышмагъа гелгенлени ашатмакъ учун ва шолай оьзге ишлер учун харжламагъа ярамай. Бешинчилей, къалгъан мал варислени арасында шариат нормалагъа гёре пайлана. Оьлюден сонг къалгъан мал бары да ишлер этилмек учун азлыкъ эте буса, оьрде эсгерилген низам юрютюлмеге герек. Эгер де мал аз тюгюл буса, оьрде эсгерилген низам сакъланса яхшы деп санала.
АБДУЛЛА АБДУЛКЕРИМОВ
