Къумукъ адатлагъа багъышлангъан китап

Къумукъ адатлагъа багъышлангъан китап

Тарихин унутгъан миллетни гележеги болмас. «Тарихсиз халкъ – тарыкъсыз халкъ», – деп айтыла къумукъларда. Аллагьгъа ﷻ шюкюр халкъыбыз тарихин унутмагъан, унутмагъа да сюймей ва нече де сююп шону ахтара.

Бырын заманланы гьакъында чыгъагъан янгы китап болса, сююнме де сююне, алып охуй ва билимин артдыра, десем ялгъан болмас. Бугюнлерде Магьачкъалада, информация ва печатны Агентствосунда тарих илмуланы доктору Юсуп Гьусейновну «Адат и шариат в быту у кумыков в XIX-XXI вв.» деген китабы аян этилди.

Бу китапны язмакъ учун, Юсуп Магьамматович алты йылны узагъында ахтарыв иш юрютген, хыйлы маълуматланы оьзю тапгъан, халкъ арада сакъланып тургъан айтывланы жыйгъан, ёрукълашдыргъан. Китапны атындан англашылагъан кюйде, мунда къумукъланы арасында не адатлар ва шолар нечик юрюлгени ахтарылгъан, шариат булангъы гьал нечик болгъаны да гёрсетиле. Ондан къайры, адат да, шариат да янаша бирче нечик юрюлгени, бир-бири булангъы аралыкъ не даражада болгъаны, нечик къыйышагъаны ачыкъ этиле.

Китапда XIX-XXI асруларда анадаш халкъыбызны уьйленивге, къонакъ къабул этивге, ожакъ аралыкълагъа, къанлылагъа, оьч алывгъа байлавлу адатлары суратлана. Олай да, адатлар жамиятда не роль ойнай болгъаны мекенли кюйде гёрсетиле.

Ахтарывчу халкъыбызны рус пачаны, совет девюрню ва гьалиги вакътини гьалын къуршамагъа бажаргъан. Кюйге къарагъанда, адатлар ва олагъа янашыв, замангъа гёре алышына. Шогъар тамаша болмагъа тюшмейдир, неге десе айлана якъ бир ерде токътамай, оьсе. Биз буса, шо агъымны дурус англамагъа ва миллет учун пайда чыгъармагъа герекбиздир. Бырын агьвалатланы ахтарыв гьалиги яшавну тюз онгармагъа кёмек эте, алгъа барывну гёз алгъа тутдурта.

Совет девюрде адатлагъа къаршы иш юрюлген буса (оланы пайдалылары ва зараллылары деп айыра болгъан), шариатгъа дав башлангъан эди деп айтма ярай. Халкъыбыз динден айрылма сюймей эди, масала, тап 1929-нчу йылгъа ерли ЗАГС булан янаша, шариат булан гебин къыйыв да юрюле болгъан. Амма бара-бара къысас гючлене туруп, межитлени де япды, мадрасалар да ёкъ болду. Шогъар да къарамайлы, къумукълар иманын тас этмеди, гьызарлавну йылларында да дин юрютегенлер аз тюгюл эди. Эркинлик берилген девюрде шолардан таба Ислам дин Къумукъ тюзде янгыдан чечекленип йиберди.

Бары да къумукъланы атындан китапны автору Юсуп Гьусейновгъа баракалла айтабыз, энниден сонг да ахтарыв ишин юрютюп, дагъы да хыйлы маълуматланы ачыкъ этсин, тарихибизни «къарангы» ерлери къалмайгъан этсин деп ёрайбыз. Юсуп Магьамматович оьзю де тамаша алим, ахтарывчу. 38 йыллыкъ чагъында ол Россияда диссертациясын якълап, доктор болгъан лап жагьил тарихи-алим. Ону асарындан тарихни сюеген, тарих ахтарагъан бары да адам хыйлы янгы ва белгисиз къалып тургъан маълумат алып болажагъына шекленмейбиз.

Азиз Мичигишев