Дагъыстан адабиятны терен билеген тамазасы
Гьалиги девюрде китап охуйгъанлар бек аз, кёбюсю халкъ интернетден пайдалана. Бу гьал девюрюбюзню аламатыдыр. Амма китап охумакъ не заманда да инсанны билимине, тарбиясына тувра таъсир этип гелгени белгили. Ана тилни яхшы билме сюегенлер учун, китап ва маълумат къураллар уллу пайда гелтирегени ачыкъ. Орта ва эсли чагъындагъылар ал заманларда язывчуну ва шаирни жамиятгъа этеген ролюну гьакъында яхшы биле, арив заманлар болгъан эди деп эсине ала. Дагъыстанны, шону ичинде къумукъ адабиятны тарихин ва гьалиги гьалын яхшы билеген абурлу алимибиз, хыйлы муаллимни тарбиялагъан профессор, филология илмуланы доктору Абдулкъадир Абдуллатипов булан адабиятны гьакъында бугюн лакъыр этебиз.
– Къадир Юсупович, Дагъыстан ва къумукъ адабиятны, ону тарихини гьакъында айтгъанны сюер эдик. Биз билеген кюйде, халкъыбызны адабият тарихи бырын заманлардан баш ала.
– Гертиден де, тюппе-тюз, тюрк халкъланы, шону ичинде бизин, къумукъ адабиятыбызны тамурлары кёп теренге гете, тарихи XV-нчи юз йыллыкъдан ва шондан да алдагъы девюрден башлана. Гьатта IX асруда яратылгъан асарлар да бар. «Шарх зино Дастани» деген чебер къайдада язылгъан китап шолай бырын асарлардан. Сонг Умму Камалгъа гелебиз. О девюрлерде башгъа яратывчулар да болгъан. Бу уллу шаирлени асарлары янгыз къумукъ халкъ булан дазуланмай, оланы асарлары тюрк дюньягъа яйылгъан, Тюркияда да белгили. Бизин миллетни вакиллери къумукъ тил булан янаша муна шолай тюрк тилде де ярата туруп гелген. Сонг буса бара-бара тюрк тилни артгъа салып, къумукъ тилде кёп яратагъан бола. Къакъашуралы Абдурахман тюрк тилде яза, ондан сонг гелеген Йырчы Къазакъ таза къумукъ тилде яза. Ташав-гьажи де оьзюню асарларын къумукъ тилде яза болгъан. Шолай, бара-бара къумукъ адабият оьзюню гёлемине геле.
– Къумукъ адабият аякъгъа турма башлагъандан берли пагьмулу хыйлы адамны аты арагъа чыгъа, ана тилибизни байыкъдыра деп айтма ярайдыр?
– Тюз, къумукъ тилде яратагъан кёп пагьмулу шаирлер ва язывчулар милли маданиятыбызны байыкъдыра. Магьаммат-апенди Османов, Манай Алибеков, Нугьай ва Зайналабит Батырмурзаевлер, Темирболат Бийболатов, Алим-Паша Салаватов – булар класиклерибиз. XIX юз йыллыкъдан башлап уьзюлмейген кюйде пагьмулу яратывчуларыбыз ярата геле. Амма XX юз йыллыкъны 30-нчу йылларында уьлкебиздеги динагьлюлени, ругьани къуллукъчуланы артына тюшюп, гьызарлама ва ёкъ этме башлай. Шо девюрню заралы адабиятгъа да тувра тие. Хыйлы язывчулар, шаирлер дин булан байлавлу деп айыпланып тутула, гюллелеп оьлтюрюле. Сайки оланы ойлары, яшавгъа къаравлары коммунист къурумгъа къаршы чыгъа болгъан. Амма 50-нчи йыллагъа халкъ ана тилин тас этип барагъанын англап, пачалыкъ милли адабиятгъа башгъа гёзден къарайгъан болду.
– Шо милли уяныв неден башланды деп айтар эдигиз?
– 1944-нчю йыл сюргюн этилип, 50-нчы йылларда Таргъу, Албёрюгент, Кахулай юртну халкъы ватанына къайтма башлай. Муна шо заман милли гьисни уянагъан заманы. Гючден уьйлеринден айрылгъан ва сонг бир дагъы да ерин къоюп, янгыдан гёчме тюшген халкъ, гери къайтгъанда алдагъы яшавун узатма болмай, турагъан ерлеринде башгъалар яшайгъанын гёре. Аз заманны ичинде эки керен бир ерден башгъа ерге гёчюп, топуракъларын тас этген халкъда милли гьислер хозгъала ва аякъгъа тура. Бу гьалланы пагьмулу шаирибиз Шейит-Ханум Алишева яратывчулугъунда суратлама бажаргъан. Демек, милли уяныв ону асарларында, шондан таба къумукъ адабиятда гьыз къоя.
– Къадир Юсупович, ана тилибизни гьалы юрек талчыкъдырагъан гьалда, яшлар баргъан сайын къумукъ тилни осал билеген болуп бара. Шогъар гёре не этмеге болабыз деп эсигизге геле?
– Башыбызгъа «глобализация» деген агъым къопгъан. Шо бек гючлю агъым. Гьар басгъан абатыбызда шогъар къаршы болабыз. Яшлар школагъа барамы, къыргъа чыгъамы, уьйде турамы – бары да ерде глобализация мунаман деп бар. Бизин пачалыгъыбызда ана тилибизни масъаласы оьрчюп бара. Айтылагъан сёз кёп, оьпкелев кёп, тек этилеген иш аз. Ана тиллер сёнюп бара деп къувун бар, шо гьакъда макъалалар да, китаплар да языла, тек шолардан не пайда ана тил сакълавгъа закон къабул этилмеген буса?! Мени эсиме гелеген кюйде, ана тил сакълавну гьакъында закон къабул этилип, яшавгъа гирмеге башласа, гьал да алышынар эди. Этмесе, гьал шо баягъы пакарсыз кюйде къалажакъ.
– Закон къабул этилгенче къарап турмай, адамлар ва жамият ана тил сакълавну пайдасына не этмеге бола?
– Озокъда, бир иш де этилмей деп айтма болмайбыз. Ана тиллерде китаплар чыгъа, тек нечакъы да аз чыгъа. Шолар адамлагъа етишер чакъы эркин деп айтма къыйын. Мунда маълумат къуралланы да гёз алдан тюшюрме ярамай. «Тангчолпан» деген адабият журналыбыз, газетлерибиз бар, шолагъа язылып охума тарыкъ. Тил билмекге шоланы уллу пайдасы бар, бу имканлыкъны къолдан чыгъармакъ дурус болмас.
– Ана тил сакъламакъда адабиятны нечик пайдасы бар, шо гьакъда не айтар эдигиз?
– Ана тил сакълавда адабият, озокъда, уллу роль ойнай. Гьали болгъанча шолай эди. Амма гьалиги девюрде къумукъ тилде чыгъагъан асарлар сан янына багьа берсе, осал болгъан. Проза асарлар ёкъ да ёкъ деп айтма ярайгъан гьалда. Уллу масъалаланы гьакъында язагъанланы эс этмеймен. Шиърулар да поэзия гёзден къарагъанда, танкъытгъа чыдамай. Гючлю авторларыбыз къалмагъан деп айтагъан гьалдабыз.
– Пьеса языв, драматургия да шо гьалдамы? Театрыбызны гьакъында не айтар эдигиз?
– Драматургияда да макътанма чакъы гьал ёкъ, бизин девюрде язылгъан маъналы пьесалар гёрюнмей. Баммат Атаев ёкъ, гьалиги драматурглар ону белине де гелмей. Театрыбыз буса, ишин алда йимик оьр даражада юрюте. Масала, артда салынгъан «Айгъази» деген спектакль янгы гёзден къаралып, янгыртылып салынгъан. Шо спектаклни салгъан режиссёрну, Къумукъ театрну директорну Мавлет Тулпаровну пагьмусун эсгерме тийишли болур. Алим-Паша Салаватовну шо пьесасы бек арив язылгъан, шону гьали сагьнагъа салгъанлар да бек къаст этген.
– Бажарывлу драматурглар болгъан эди буса, Солтан-Мутну, Жалалитдин Къоркъмасовну ва шолай оьзге игитлерибизни гьакъында да пьесалар язар эди. Къаравчулар шо спектакллеге къарама сюе, бозарып да тура.
– Оьрде де айтып гетдим бизин девюрге Баммат Атаев, Магьамматсолтан Ягьияев, Ибрагьим Керимов йимик яратывчулар етишмей. Оланы ерин тутгъанлар ёкъ. Язаман деп айланагъанлар да бек осал яза, проза асарлар да – «дежурный» язывлар. Игитни ич яшавун, къылыгъын, хасиятын арагъа чыгъарма бажармайлар. Сонг да, адабият танкъыт (критика) ёкъ. Шо болмаса, адабият алгъа бармай. Танкъытчылар асарны мекенли ахтарыву, кемчиликлени аян этивю ва гючлю янларын гёрсетивю булан, эришивлю гьалгъа тюше буса да, адабият учун болмаса болмайгъан иш. Камил Солтанов, Камал Абуков адабиятны жагьлыгъын тас этме къоймай, кёп пайдалы иш этип гетген. Гьали оланы ери де бош.
– Къадир Юсупович, оьсюп гелеген наслугъа не айтар, не насигьат берер эдигиз?
– Оьсюп гелеген наслубузгъа, жагьиллеге ана тилибизге амин болугъуз, халкъыбызгъа амин болугъуз, миллетибизни адатларына амин болугъуз деп айтар эдим. Амин болуп, шоланы сакълап, узатмагъа къаст этсин.
