бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

“Бархьси динна багьуди кайсес...”

“Бархьси динна багьуди кайсес...”

КъантIти баянти: Исламла гIилмуртала доктор МяхIяммадов ГIяхIмад КьурбанисмягIилович акIубси сай 1985 ибил дуслизив. ВиштIахIейчивад Чечняла Шелковской районнизив хIерирусири, илар 8 класс тамандариб.

Чечняла кIиибил дергъ кабикили гIергъи, хъалибарг Дагъистаннизи чарбухъунсири. Калунти хIябал класс Хасавюртла районна Ботаюртлизир делчIи, школа 5 кьиматуначил таманбариб. ГIяхIмадла хала бегIти Ахъушала районна Усишала шилизибадти саби. Дудешли мас-хIяйван адилкьули сай, неш больницализир рузули сари.

ГIяхIмад МяхIяммадов Дагъистанна Исламский университет таманбарили гIергъи, имамли узули калун. ГIур илини аспирантурара белчIун. Илис гIергъи докторантурализи керхурли, «Исламла низам-кьяйдализиб дихьа: шафигIитунала мазгьаб хIясибли, низам-кьяйдала хасдешуни гьунчидуршни» - «Залог в исламском праве: Особенности правового регулирования согласно доктрине шафиитского мазхаба» бикIуси докторская диссертация белкIун. 2021 ибил дусла декабрьличиб ил батахъур ва исламла гIилмуртала доктор ибси уличи лайикьикиб. Хъали-цIа дуцили, хIябал урши-рурси абилкьули сай. БусягIятла замана Къизларла районна Краснооктябрьское шилизив имамла къуллукъуни дузахъули сай.

- ХIу динна багьудлумачил вегIварибтибти бегI гьалабти хIела мугIяллимти чихъали сабри?

- Дагъистаннизи чарухъунхIели, Ботаюртлизибси мижитлизи вашес вехIихьира. Имамличи Кьуръай учIес вашули, динна гIилму ва гIярабла мез руркъес вехIихьира. ЖамигIятла дехIибайчи вашаси, имамлис кумекбираси, илис Шамил бикIусири. Илкьяйдали динна кьанунти руркъес иштяхIдухъун ва чедирти классуназив учIухIели, диннизи мурхьикес пикрибарибсири.

- Динна багьуди касахъес хIечи имцIали чили асарбариба?

- Хала нешла къайгъначибли ва насихIятуначибли, имцIаливан гъира ва иштяхI акIубтири. Школа таманбарибмад, Буйнакъскла Сайфулла-кьадила уличилси мадрасализи керхурра. ГIур Дагъистанна Исламский университетлизи керхурра.

Гьайгьайрагу, къияндешунира диубтири. ЗягIипдешра, цархIилти гьалабизунира камхIедиуб учIуси манзил. Нуни халаси сабурбираси ва Аллагьла ﷻ икьайчибли белчIуди таманбарира.

Университет таманбарили гIергъи, 2009 - ибил дусличивад мадрасализив мугIяллимли узули калунра. Гьаланачи, МяхIячкъалализив дус байхъала узаси, гIур Къизларла филиаллизи шурватурра. Илкьяйдали 5-6 дус мугIяллимли узули калунра.

2010 - ибил дусличивад вехIихьили, Къизларла районна Малая Орешевкализив имамли 6 дус узусири. Цазаманализир мадрасализирра дурсри кадирхьаси Къизларлизир, Ясная Полянализир ва Оверьяновкализир.

Илис гIергъи, аспирантурализи керхес имканбакIиб. Сириялизивадси машгьурси гIялим Мустафа Диб аль-Бугъа сайри дила илавси мударис. Илала дурабадра Дагъистаннизиб машгьурти, халати гIилмула бегIти гIялимтира: ГIяхIмадхIяжи Гъодоберинский, КамалудинхIяжи, ЭсенбулатхIяжи, ахъушан ГIябдулмутIалиб, тлохлан СягIид, гIяраб Мугьаннад, чIиркIейлан ГIябдуллахIяжи, ХIясан хIильми, МяхIмуд-афанди.

ХIябал дусла бухIнаб аспирантура белчIи гIергъи, 2018 ибил дусличивад Краснооктябрьское поселоклизив имамли узес вехIихьира ва цазаманализив Къизларла филиаллизив мугIяллимлира узули калунра. Докторантурализи керхурли диссертациялизив узес вехIихьира. Ил белкIи, 2021 ибил дуслизиб защита дураберкIира.

- Имамла хIянчи зикру-мавлидуни дирницун ахIен, сегъунти тяхIурти далдурцули вируда хIянчилизир? Сегъунти масъултачил дугьабилзули адамти?

- БекIлибиубсигъуна, лерилра жамигIятла дехIибайчив вирули, адамтази гIяхIси насихIят бурили, илдас дурсри кадирхьес къайгъилизив вирус. ЖамигIятличил варх вирес, илдачи гIяхIлад гьаввакIили, илдала зугIлуми далес ва вирусигъуна кумекбирес. ИмцIаливан жамигIятлизир гьарилла декIар-декIарти масъулти дирар. Илди ирзес кумекбирули дирехIе.

Гьаман хъалибарглизирти масъултачил дугьабилзан ва имцIаливан хьунул адамти гIярзбикIули бирар, муйлани саби гIебхIебурцниличи, инжитбирниличи, яшавхIебирниличи. МаслигIятбарес чебиркули бирар мурул--хьунул декIар-хIебикахъесра.

- Тамашала, гIибратлати сегъунти анцIбукьуни гьандушес вируда?

- Гьачамцун ахIи набчи дугьабизуртири бусурман дин кьабулбарес ибси пикриличил. Ца урус урши вакIиб бусурман ветаэс дигули, ислам дин кьабулбарес или. Ил шагьадаличи бурсиварили, ил белчIахъунхIели, илини дин кьабулбариб. Илкьяйдали бусурман ахIенси Россияла ца шагьарлизирад ракIибси хьунул адамра мижитлизи имам гIягIнили или ракIиб. Ну иличил къаршиикили, ихтилатбарира. Илини суалти хьардаибхIели, нуни баяндарира, насихIятуни дурира. ИлхIейчирад илинира бусурмандеш кьабулдарили, динна багьудлуми кайсули сари. Иличибра гIяхIси гIур се бируси, имамли ца адам виалра бархьси гьунчи кайзахъес кумекбарни - ил дебали мягIничебси секIал саби.

- ИшбархIи нушала жагьилтас сегъуна насихIят бурида?

- ХIейгеси биалра, нушала жагьилти узбани Интернетлизирад багьудлуми кайсули саби, иличирли дехIибала ва цархIилтира гIибадатуни хатIабачилти детарули сари. Ихтилатлизир гьар секIал баяндирухIели, дехIибайс нигет, дазала секьяйда дирутилра хIедалули уббулхъули саби. БусягIятла замана дин къадагъабируси чилра агара, амма Интернетла ва телефонтала кумекличил дин бархьли бяркъес вируси ахIен. Гьарил шила ва шагьарла мижитлизиб бархьси дин бяркъурти имамтира хIянчизартира лебти саби. Илдачибад бархьси динна багьуди кайсес къайгъибиреная - ил саби бусягIят бегIлара мягIничебси.

Жагьилтас гIуррара насихIят бурес дигулра, Идбагла ﷻ хIядис гьанбушили: «ХIу чинав виадлира Аллагьлизивад ﷻ урухкIен». Эгер хабарагарли бунагь барили биалли, тавба дарили, хатIалис гIелабад гIяхIси баркьуди дурабуркIес къалабадиркеная. Аллагьлизирад ﷻ урухдикIеная. ИшбархIила манзил нушаб бегIлара чараагарси ил саби.

Ислам диннизивси адамла жагадеш саби - сунечи хъархIебикибси батни. Гьарилли вегIличи хъархIебикибси батурли, сунела чараагарти къуллукъуни бекIдарес чебси саби.

Имамла вягIза-насихIят

Бисмиллагьи ррахIмани ррахIим. АлхIямдулиллагь вассалату вассаламу гIяла Расулиллагь. ИшбархIила замана жамигIят-ургаб халаси балагь тIинтIбиубли саби - адамтани арц, мас, машинаби яра цархIил секIал чеблалис сайснила. ИмцIатала илди бутIа хIясибли диалра чардарес имканти лерли хьалли, гIелайзи арбихули, чархIедирули сари. Илдигъунти адамти халаси урехилизиб саби. Иличил бархбасахъи Аллагьла Расулла ﷻ чумал хIядис гьандушес дигулра.Аль-Бухарини баахъибси хIядислизиб бурили саби:

Цагьачам Идбагличи ﷻ вебкIибси адам хили сай, иличир жаназала дехIибала дарахъес. Аллагьа Расулли ﷻ илала чеблуми лерниличила ва илди черахъес багьандан мас-мулклизибад сегъуналра лебдеш кахIелниличила багьурхIели, ил разихIейкиб иличир жаназала дехIибала дарес. Ил викIар: «ХIушани дарая иличир дехIибала».

Пикридухъенаягу, ахIерти узби-рузби, се барес гIягIниси адамли, сегъуна виэс гIягIниси адам илис Идбагли ﷻ дехIибала дарес кьабулхIейкалли ва илис шафагIятли виэс разихIейкалли?

ГIуррара леб хIядис аль-ХIакимли баахъибси. Илизибад балахъули саби: «Адам чуйналра шагьидла бебкIали вебкIалли, мисаллис, Аллагьли ﷻ илис илгъуна имкан бедаллира, ил Алжанализи адхIейцIур, сунела чеблуми черахъайчи».

Имам Муслимли баахъибси хIядислизиб, Идбагли ﷻ балахъули сай: «Аллагь ﷻ шагьидла лерилра бунагьуначивад чевурхар, чеблаличивад ахIи». ЧевяхIси шагьидлара балли чеблаличивад чевхIерхалли, гIядатла адамтачила сейкIуси?

Абу Даудли балахъули сай Идбагличибад ﷻ ишгъуна хIядис: «Марлира, ЧевяхIси Аллагьли ﷻ къадагъадарибти бегIлара халати бунагьуназибад ца саби, адам Аллагьла ﷻ гьала вебкIили чарухъунхIели, илала чеблуми диалли ва илди черахъеси мас (яра арц) агара диалли».

Ил багьандан, ахIерти узби ва рузби, бегI гьалав хIушачи, чеблумала бегIтачи, дугьаилзулра. ЧевяхIси Аллагьлизирад ﷻ урухкIеная, хIушани хIушачи уркIецIибарая, чардиреная урхIла чеблуми. Чеблуми чардирни гIелайзи армахидая, Кьиямала бархIи сабаайчи мадалтадая. ИлхIеликIун хIушаб чебиркур чеблуми черахъес багьандан хIушала гIяхIти баркьудлуми дедлугес. ХIушала гIяхIти баркьудлуми кадерхурли, чардарести кахIелалли, лебилра хIушани гIязабберкIибти, хIушала чеблалиубти адамтала бунагьуни хIушачи чекадирхьути сари ва ил сабабли хIуша жагьаннабла цIализи диркура. Пикридухъеная илгъуна хIякьикьатличила. Аллагьли ﷻ чеблумазибад берцуди бараб, илди чардарахъес имкантира диахъаб. Амин.

Наида Гъуруева

2026-07-01 (МухIяррам 1448 д) №7.


Таяммум

Таяммум – шин агархIели яра илди чедетаахъили, гIягIниси тяхIярли дарес биркIантас зарал бетарухIели, шинна мерлар гIянжи дузахъни саби. Таяммум дарес хIяжатбиркур (чеббирар):   1.Дазала дарес шин агархIели (алав-гьалав сунени вявъибхIели тIама бакьеси мерлаб, 200 метрла радиусличир...


НасихIятла тулкне

Дещалла гIялимталли Чибагал гьана бите Гьештив ирар инсанте Ккурттала макру чевте.   Гьаналла гIялимталли Чибагал гунев бите Гьештикьал бусурманте Малайкунай мешуте.   Мискин ила къагъдехь Гъарив ила авдалдехь Беккавв Аллагьли ﷻ пагьму Бусурман халкьла...


Салат

ГIягIнидиркур: Диъ – 300 гр; картошка – 3-4; набадари – 1; хияр – 3; гидгари – 4; шиниша хъара – 1 тIакьа; зе, исиут, майонез, бурт, кьар – бизидеш хIясибли. Балкьарахъни: диъ, гидгури ва овощуни делхьи, дяргIяхъая ва умударили авмузанти кесекуначи...


ХIердизирая тарихлизи

Се саби диктатура? Нушала мезличи шурбаталли, ил мягIна аргъахъес чумал дев пайдаладарес чебиркули саби: ца адамла яра чумал адамла някъбази бикибси хIукумат, чучи ва чуни дирутачи чилилра хIеруди барес хIейруси, чучи кьабулагардеш далахъуси, тIутIувируси.   Нуни дила макьалализиб ил мягIна...


Дурхъати дугьби

Савлила суннатла кIел ракагIятла дехIибайс гIергъи балуй шайчи кайхьи кьиблаличи дяхIчили белчIес гIяхIси саби: «Алагьумма рабба ЖабрагIиля ва МикагIиля ва Исрафиля ва ГIизраиля, ва МухIяммадин ﷺ аджирни мина ннари» - 3-йна.   МягIна: «Я Аллагь ﷻ, Аллагьли ﷻ вируси...