Лизи датт. Фу аьгъявуз дидкан?

Аллагьу Тааьлайи гьаму дюн’я аьламатниинди дебккна. Гьарсабдиъ инсандиз дерин мяна ва аьхю мянфяаьт а. Мушваъ мянфяаьтсуз вуйиб, саризра герек даруб фукIара адар. Хъа ухьуз, гьяйифки, мурар вари кIулиз адагъуз читинди шулу.

Гьаму жилиин алиб вари Аллагьу Тааьлайи инсанариз мянфяаьт вуди дебккна. Мисал вуди гъадабгъархьа гьяйванатар: дурарин йикк, дурарин лиъ, хьа, жвилли зиквар – мурар вари инсанди чан мянфяаьтназ ишлетмиш апIрудар ву. Хъа гьамус яркьуди ктибтуз ккундузуз хулан пеэрикан, асас вуди лизи датт уьбхбакан айи мянфяаьтнакан. Дупна, эгер мумкинвал ади вуш, лизи датт уьбхяй кIури, эгер дици шулдарш, саб кьадар вахтназкьана учвухьна сарихьан бисай кIури. Му ляхниъ инсандиз аьхю гьикмат ва мяфяаьт а.

Мисалназ, думу хулаъ яшамиш шулайидар ва дурарин гъуншйир Аллагьу Тааьлайи жинарихьан уьрхюру. Хъа ухьуз аьгъюганси, ихь вахтна гизаф жигьилар, яшлуйир жинари инжик апIури шулу ва дурариз гизаф зарар тувру. ДумутIанна гъайри, жинар учIвдариз кюмек апIурча кIури, гъазамиш апIрударра гизаф удучIвна. Хъа инсанари чпин аьгъдрувалиан, дурари фици чпиз кюмек апIуруш, фици ляхин гъабхуруш, гьерхрикьан шулдар.

Даттлиз люкьнар мапIанай

Лизи датт айи хал Аллагьу Тааьлайи жинарихьан уьбхюру, кIуруб гьядисдиан ву. Дупна: «Даттлиз люкьнар мапIанай, диди учву гъудгниз уягъ апIура». Пайгъамбарин ﷺ жара гьядисдиъ дупна: «Аллагьу Тааьлайиз шубуб сес ккунду: даттлин сес, Кьур’ан урхурайирин сес ва гвачIниндин гъудган хьайиз улихьна Аллагьдикан I чан гунгьарин аьфв апIуб ккун апIурайирин сес» («Фатхуль Аллам»). Гьацира дупнаки, фуну касди лизи датт уьбхюраш, Аллагьу Тааьлайи думу шейтIнихьан, сигьрихьан, сюгьюрчйирихьан ва фалчйирихьан уьрхюру. Эгер фикир гъапIиш, му ктуху ляхнарикан гизаф зарар а. Дурарихьан азад хьпан бадали, инсанари фукьан пул харж апIуру. Ари гьацдар ляхнар улукьайиз, ухьу дурарикан фикир дапIну ккунду.

Узуз ккуни жакьв

Му даттлин фазилатдикан исихъ улупнайи гьядисдиъ дупна: «Датт – жакьварикан ву, думу узуз ккуниб вузуз ва Жабраил малаикдизра ккуниб ву. Даттли чан эйсийин хал ва багарихь хьайи 16 хал шейтIнихьан уьбхюру. Яни гьарсаб терефнаан 4 хал шейтIнихьан уьбхюру».

Сабсана гьядисдиъ дупна: «Лизи датт йиз дуст ву ва йиз душмнин душман ву. Диди чан хал ва гъуншйиринра 7 хал уьбхюру».

Лизи датт айи хулхьан гъуншйирин швнуб хал Аллагьу Тааьлайи шейтIнихьан уьрхюруш, жюрбежюр фикрар а. Саб риваятдиъ дупна - гьадму датт айи хал ва 6-сана, жара риваятдиъ - 7-сана дупна, 9 ва 16 хал. Ва гьацира саб риваятдиъ, кьадар улулупди, гъуншйирин хулар дупна. Гьадму даттлин сес ебхьру вари терефар Аллагьу Тааьлайи сигьрихьан ва жинарихьан уьрхюру, кIурира дупна. Му риваятар вари гьякьлудар ву.

Шейх Мугьибби ТIабарийи гъапну: «Пайгъамбариз ﷺ лизи датт ади гъабхьну. Гьацира асгьябарира чпихьди рякъюз датт бисури гъахьну, гъудгнин вахт гъабхьиган, хабар тувбан бадали». Гьядисдиъ дупна: «Учву лизи даттлиин нянат маалапIанай, думу йиз дуст ву, хъа узу дидин дуст вуза. Дугъан душман йиз душман ву. Валлагьи, эгер Адамдин веледариз, дидкан фициб мянфяаьт аш, аьгъяйиш, дурари дидин зиквар ва йикк, гъизил ва арс тувну вушра, гъадабгъидийи. Вари терефарихъанди наана дидин сес гъюруш, жинарин зарарнахьан Аллагьди ﷻ уьрхюру».

Мугьяммад пайгъамбари му даттлиз мициб заан кьимат тувурдайи, эгер мушваъ гизаф гьикматар адайиш. Дугъу гьацира гъапну: «Учву хулаъ лизи датт уьбхяй. Думу хулахьна шейтIан, ясана сигьр апIрудар багахь хьидар. Гьацира гъуншйирин хуларихьнара».

Даттлин сес

Даттлин сес гъеебхьган, Аллагьу Тааьлайикан, увуз фу ккундуш, гьадму ккун апIин. Фицики даттли уьъйир апIуру чаз малаикар гъяркъган, хъа малаикар иштирак духьну, «амин» гъапи дюаь Аллагьу Тааьлайи кьабул апIуру.

Гьамдикан дупна Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъра: «Эгер даттли уьъйир апIури гъеебхьиш, Аллагьу Тааьлайикан Чан рягьматдикан ккун апIин, фицики диди даттлиз малаик рякъюрайиб улупура. Эгер учвуз даждин сес гъеебхьиш, Аллагьу Тааьлайикан шейтIнихьан уьрхюб ккун апIинай, дугъриданна, диди даждиз шейтIан рябкъбакан хабар тувра» («Сагьигь аль-Бухари», № 3303; «Сагьигь Муслим», № 2729).

Даттликан улхури, дидин гьамцдар ужудар терефар кIваин дапIна: артухъси Аллагьу Тааьла кIваин апIувал, дирбаш’вал, кIубанвал, уж’вал, улар даахнашра, дидин юкIв даабхну шулдар.

Медицинайин улупбар

Жигьил даттлин йикк варитIан мянфяаьтлу вуб гьисаб апIура. Дупнаки, дициб йикк фун иццрувалин уьзур кайириз мянфяаьтлу ву. Даттлин йикк ипIуб ужи ву хасиятнан гъагъи ксариз, яшлуйириз ва кьюрдун вахтна. Эгер марччлин йикккан дапIнайи шурпайик лизи даттлин гъархра капIну гъипIиш, фагьум артухъ шулу ва склероз уьзрихьанра сагъ шулу.

АЬБДУЛЛА МЯГЬЯММАДОВ