Хизан ккебгъувалин мянфяаьт

Хизан ккебгъувалин мянфяаьт

Хизан ккебгъувалиъ гизаф аьхю мянфяаьт а. Му макьалайиъ, ихь жигьилариз мяняаьтлу насигьят хьпан бадали, му ляхникан яркьуди ктибтидихьа.

Аллагьу Тааьлайи Адам пайгъамбар жилиин сарпи инсан вуди халкь гъапIну ва гьадгъукан Гьява бабра арайиз гъахну чпин хизан ккебгъуз кIури. Аллагьу Тааьлайи дупна (мяна): «Эй хъугънайидар! Аллагьдихьан ﷻ гучI апIинай, Дугъу учву саб рюгьнакан (Адамдикан) халкь гъапIну ва дугъкан (Адамдикан) дугъаз хпирра адагъну, ва гьадрариланмина жилар, дишагьлийир гъахьну (яни инсаниятдин жинс ккебгъну. Дурари (хъугънайидари) чпин арайиъ хизанар ккергъри)» (сура «ан-Ниса», аят 1). Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Шлиз йиз баракат ккундуш, гъит йиз сунна бисри, хъа йиз сунна никягь ву» (имам ас-СуютIи «Аль-Жамиу асСагъир. Пайгъамбарин ﷺ лап ижми суннатарикан хизан ккебгъувал ву. Мусурман касди му суннайиз дикъат фикир тувну ккунду, гьаз гъапиш му суннайиинди юкIвариъ сикинвалра шулу ва чIуру фикрарихьан ярхла духьну, хизандихьна багахьра шулу. Абуль-Аьббас ибн Якьубди ктибтураки, саб ражари нивкIукди Маъруф аль-Курхи гъяркъну ва дугъхьан гьерхну: «Аллагь фици гъахьунвухъди?» Дугъу жаваб тувну: «Женнет тувунзуз, амма кIваъ му жилилан узу хизан ккедребгъри гъягъбан гьяйифвал айиз». Жабир ибн Аьбдуллагьди учв кечмиш хьайиз сацIиб вахт ккимиди ккун гъапIну: «Йиз хизан ккебгъай, гьаз гъапиш Аллагьу Тааьлайин улихь хпир хьтарди дугъужвуз ккундарзуз». Думу уьзриан кечмиш гъахьну, дугъан сарпи хпирра уьзриан кечмиш гъахьну, гьаддиз дугъу, чав кечмиш хьайиз, чан хизан ккебгъуб ккун гъапIну. Гъи хизан ккебгъуз яш дубхьнайи касди, мумкинвалра ади, эвлемиш даршлуган, дугъан ибадат тамам шулдар, гьаз гъапиш гунагьнан фикрарихьан уьрхюз лап читинди шулу. Дидин гьякьнаан Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Эвлемиш духьнайири чан диндин гьацI уьбхюру ва гъит имбу гьацIнахъан фикир апIри» (имам ас-СуютIи китабдиъ «Аль-Жами ас-Сагъир»). Хизан ккебгъувал вари пайгъамбраринна, ихь Пайгъамбаринна ﷺ сунна ву.

Хизан ккебгъувалин эгьемият

Ав, хизан ккебгъувал вари пайгъамбрарин сунна ву. Хизан ккебгъувалиан сикинвал, кIван шадвал, гунгьарихьан уьрхювал шулу. Уьмар ибн аль-Хаттабди гъапну: «Инсан кьюб себеб ади эвлемиш шулдар: думу я гунагькар ву, ясана хизан ккебгъуз мумкинвал адрур ву». Хъа хизан ккебгъган, дидихъди аьлакьалу гунагьниин хьидар, гьаз гъапиш дугъу гьялал рякъ ктабгъну. Амма хизан ккебгъруганра, Пайгъамбарин ﷺ сунна апIуз ният дапIну, ужуб тухум, хизан шлуганси зегьмет дизигну ккунду, думу веледарикан закурин йигъан мянфяаьт шлуганси, дурари, уву кечмиш гъахьиган, увухъ дюаь апIруганси, кьаби гъахьиган, кюмек апIруганси. Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Кечмиш гъахьиган, Адамдин балин вари ляхнар дугъужвуру, анжагъ шубуб ляхин ктарди: гьаргандиз вуйи садакьа, чаллантина гъиту аьгъювалар ва ужур велед (дюаь апIру)» (имам Муслим). Инсандихьан чаллантина гъибтуз шлубдикан варитIан ужуб гьякьлу велед ву.

Хизан ккебгъувалин сабсана эгьемият, веледар арайиз гъюри, Мугьяммад пайгъамбарин уммат артухъ хьувал ву. Пайгъамбари ﷺ наслариз аьхю фикир туври гъахьну, никягь дапIну хизан арайиз гъафидариз гьациб жюрейиинди уммат артухъ апIуз теклиф апIури гъахьну: «Никягь апIинай, наслар артухъ апIинай, Гъиямат йигъан йиз уммат артухъ вуйивалиин узу агъир шулза» (имам Аьгьмад). Ав, веледар арайиз духну, дурариз тербия адарди, фикир тутрувди гъахьиш, дурарикан гизаф зарарра хьуз мумкин ву. Дурариз ихь диндиъ улупнайиганси тербия тувну ккунду. Имам Бухарийихьанна Муслимдихьан дуфнайи риваятдиъ дупнайиганси, гьарсар кас чан хиликк ккайидарихъан жавабдар ву.

Хизан ккебгъувалин гьякьнаан къайда

Кьюб шартI ади гъабхьиш, хизан ккебгъувал сунна ву:

1) Эгер жилижвуван дишагьлийиъ мюгьтаж’вал ади гъабхьиш, яни хпир хътарди гунагьнан ляхнарихьна юкIв зибгураш.

2) Эгер жилижвувхьан улупнайи магьар тувуз шулаш, дугъаз алабхьру палат гъадабгъуз мумкин-вал аш, яшамиш хьуз йишв аш ва ипIруб тувуз шулуш. Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Эй жигьилар! Уч-вкан шлин хизан ккебгъуз мумкинвал аш, гъит ккебгъри, хъа шлин дициб мумкинвал адарш, гъит ушв бисри, гьаз гъапиш дицириз ушв бисувал (гунагьнахьан) уьрхруб хьибди» (аль-Бухари ва Му-слим). Эгер инсан, мумкинвал айир вушра, амма хизан ккебгъган дакьатар цIиб шуйиз кIури гучI ади эвлемиш шулдарш, гъит Пайгъамбарин ﷺ гафар кIваин апIри: «Фуну кас касиб шулза кIури эвлемиш шулдарш, думу ухькан дар» Гьаз мици вуйкIан? Гьаз гъапиш ризкь туврур Аллагь ву, эгер дугъаз касиб хьувал дибикIнаш, думу эвлемиш духьнадаршра касиб хьиди. Эгер мусурман касдиз хпир хуз мумкинвал адарш, гъит «швушв» гьитIикIувал, ясана зина апIувалихьан ярхла йихьри. Гъит дицир касди Пайгъамбарин ﷺ гафар дидисну ушв бисри.