Тимурилар дәверенең чәчәк аткан чоры
Тимурилар дәверенең чәчәк аткан чоры
Көнбатыш яңарышы киң таралган, ләкин башка яңарышны, аның хәзерге замандагысын, нәкъ менә кешелек тарихында үз эзен калдырган Тимур нәселе чорының тергезелүе турында бик аз кеше белә.
Тимурилар – ул Әмир Тимернең (Тамерланның) нәселе. Әмир Тимер 14 нче гасырда империяне торгызучы, сәнгать һәм мәдәниятне тергезүне башлап җибәргән. Бу сәнгать һәм мәдәниятнең мәрҗәне Сәмәрканд булган. Әлеге яңарышның нигезендә Шахрух (Шахрух Мирза) – Әмир Тимернең улы һәм аның хатыны Гәүһәршад-бәгем торган. Алар бу империягә һәм үзләренең хан сараена рәссамнарны, архитекторларны, фәлсәфәчеләрне һәм Җәми кебек шагыйрьләрне китергәннәр. Аларның олы уллары Олугбәк – Сәмәрканд әмире, мәшһүр математика белгече һәм астроном, бу мөһтәшәм чорның билгесе була. Сәмәркандны, Гератны, алар төзегән мәктәпләрне яңарту, шигърият һәм әдәбиятны үстерү Тимурилар яңарышына нәтиҗә ясауга китерә.
Бу чорда бик зур масштаблы төзелеш проектлары, мәдрәсәләр, мәчетләр, мәкбаралар торгызыла. Математика, астрономия гыйлемнәре буенча эзләнүләр алып барыла. 16нчы гасыр башында ут кораллары киң тарала башлый. Герат мөселман дөньясының гыйльми һәм сәнгать тормышындагы мөһим үзәк булса, Сәмәрканд – фән үзәге була һәм шулай ук Ефәк юлда Кытай белән Көнбатышны бәйләүче әһәмиятле тукталыш буларак мәшһүрлек ала.
Тимурилар чорында иң мәшһүр һәйкәл – Шәһрисабздагы җәйге резиденция, Биби-ханым мәчете, Регистан.
Әмир Тимер бөек яулаучы гына түгел, ул бөек төзүче дә булган. Ул торгызган һәйкәлләрдә иң күзгә чалынганы – аларның бөеклеге. Ул үзенең башкаласында дөньяви биналар белән беррәттән дини биналар, бакчалар, сарайлар төзеткән. Олугбәкнең Сәмәрканд архитектурасында иң төп өлеше аның исеме белән аталган мәдрәсәләр, уку биналары төзеткән. Табигате белән ул хәрби дә, дин галиме дә түгел галим булган дип фаразлана.
Шулай ук бу әмир 1424 һәм 1429 еллар арасында, башкала тирәсендә башка бер җирдә дә булмаган астрономик әсбаплар белән тулыландырылган обсерватория төзетә. Фәнгә зур өлеш кертүе сәбәпле Олугбәк хөрмәтенә астероидны һәм ай кратерын аның исеме белән атыйлар.
Тимурилар сәнгатендә миниатюра зур урынны алып тора. Моннан тыш ул заманда катлаулы фрескалар да ясалган.
Тимурилар чорының тергезелүе чагатай теленең таралуына да сәбәпче була. Бу телне хәтта кайбер төрек солтаннары да белгән, Бөек могол нәселенә нигез салучы Бабур үзенең тәрҗемәи хәлен нәкъ менә шул чагатай телендә язган һәм аның әсәре “Бабурнамә” дип атала.
Тимурилар вакытында хатын-кызлар сәясәттә һәм икътисад тормышында мөһим роль алып торганнар, мәдрәсәләр, мәкбаралар төзегәннәр, җитәкче хезмәтен дә үтәгәннәр һәм башкалар.
Тимурилар яңарышы тарихта эз калдырган. Сәмәркандтагы бу чорның һәйкәлләре моның гүзәллегенә шаһит булып торалар. Алар бүген дә күзләрне камаштырырлык, бик күп еллар таркалыш булуга карамастан, ул заманнарның никадәр бөек булуын раслыйлар.
Гөләндәм Әхмәтҗан
