Зул-хIижжа барз ва Кьурбан-байран

Зул-хIижжа барз хъанахъиссар бусурманнал яла ххирами зурдардивасса барзну. Хъиннува ххирассар зурул хьхьичIсса ацIва гьантта. Мунил 10-мур кьини дикIайссар бусурманнал яла хъуннамур байран – Кьурбандалул кьини (Эд аль-АдхIа).

Зул-хIижжа зуруй бусурманнал бувайссар диндалул ца аслуну хъанахъисса ХIаж. Мунил 9-мур кьини Аьрафатрал кьинири. Му кьини 1000-ва сура «ал-Ихляс» (Кьулгьу) бувккуну хъинссар, хIадисраву бувсун бур, мукун байманал циняв бунагьру багъишла битантIишиву.

Цамур хIадисраву Идавс e тIий ур: «Аллагьнан ﷻ яла ххирами кьинирду – Зул-хIижжа зурул хьхьичIсса ацIва гьанттари». Му зурул хьхьичIсса 9-ра кьини, хаснува Аьрафатрал кьини ва мунил хьхьичIмур кьини зума дугьаву суннатссар, ХIаж буллалисса хIажитал личIаннин, миннал къадугьайссар. ХIадисрайн бувну, вай гьантрай зума дургьусса инсаннан ттурша лагъ тархъан увссаксса, ттуршва хIайван садакьалун буллуссаксса, гъазаватрайн ттуршва чу буллуссаксса чири буссар, Аьрафалул кьини дургьуманан – гайми кьинирдаяр кIилийну хъунмассар. Вай гьантри эбадат дуллай, мискинтуран садакьа буллай гьан дурну хъинссар. Цахлува Кьурбан биххан ччисса инсаннан гай ацIвагу гьантлий михьру ва бакIрайсса чIарарду кьукьаву къахъинссар, цалва кьурбан бихханнин.

Имам Ибну ХIажардул «АльФатхI» тIисса луттираву чивчуну бур: «Зул-хIижжа зурул хьхьичIсса ацIва гьантлул даража муксса хъунмасса бушиврул савав цири чирча, вай гьантрай цамур чIумал цачIун къашайсса эбадатру цачIун хьуну дунутIийри – чак, зума, кьурбан биххаву, ХIаж».

Байрандалул кьини

Кьурбан-байрандалул кьини – Эдаль-АдхIа – хъанахъиссар бусурманнал яла хъунмур байран. Мунияр хьхьичIсса кьини – Аьрафа кьинири. Мунил хъиривсса шанма гьантлуйн (11-мур, 12-мур, 13-мур кьини) учайссар «ташрикьрал гьантри» куну. Аьрафа кьини кIюрххил чаклияту байбивхьуну гьарца чаклил хъирив такбир бишаву суннатссар, 3-мур ташрикьрал кьини ахттакьун чак буваннин. Такбиргу вари: «Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу акбар. Аллагьу акбар ва лиллагьил хIамд. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу акбар. Аллагьу акбар ва лиллагьил хIамд. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар кабиран, валь-хIамдулиллагьи касиран, ва субхIаналлагьи букратан ва асила. Ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу акбар.

Аллагьу акбар ва лиллагьил хIамд». Аьрафа кьини баргъ лавгун махъ кIичIирттаву, мизитирттаву лахъсса чIуний бюхттулну бишавугу суннатссар, эдрал чак булланнин. Мукун лахъсса чIуний такбир бишаву хъанахъиссар га шяраву ягу шагьрулий бусурман ялапар хъанай бушиврул лишан. Кьурбан-байрандалул хьхьу эбадат дуллай гьан дурну хъинссар. Щалла хьхьу уттара дуван къашайманал шайссаксса дуванссар. Мугу къашайманал хъатIан чак ва кIюрххил чак мизитраву жяматрай буван хIарачат бувача. Кьурбан-байрандалул кьини – хъинну ххирасса кьинири. Му кьини садакьа баврил, хъинбала баврил, хаснува Кьурбан бивххун оь итабакьаврил чирирду ва даражарду чIявуссар.

Байрандалул чак

Кьурбан-байрандналул кьини бувайссар Эдрал чак. Жула Идавсгу e ялув авцIуну буллай ивкIссар. Му чак жяматрай баврил хIикмат: ххирасса байрандалул кьини халкь кунначIан кув бавтIун, му чакгу бувну, дакIругу цачIун дурну, ххавхмийгу дакьил хьуну, хIалалшивурттугу ларсун ялтту бучIарча, миннайн Аллагьнал ﷻ цIими ликкайссар. ХIатта, муъминчувнан лайкь бакъассар му чаклия ххавхманащал дакьил къавхьуну гьан. Байрандалул чак баврил чIунгу – кIюрххил баргъ бивну махъ ахттайн бизаннинни. Ххирамур чIун – баргъ чансса гьаз хьувкунни. Мизитраву бавугу хъинссар. Цуппагу кIира ракааьтрай бувайссар. Бувайсса куцгу: «На ният дував Кьурбан-байрандалул Эдрал чаклил суннатсса кIира ракааьт дуван хъунасса Заннайн Аллагьу акбар», – куну ният дувайссар. Имамнал хъирив буллай ухьурча, имамнал хъирив учинссар. Яла «Важжагьту» дуккинссар.

Ялагу «Аллагьу акбар» куну, кару гьазгу дурну, махъуннай хъазамрай дирхьуну «CубхIаналлагьи вальхIамду лиЛлягьи ва ля илягьа илляЛлагьу ваЛлагьу акбар» учинссар. Миккун ачиннин ххуйсса, марцIсса янна лаххаву, чIюлу шаву, нахIусса кьанкь даву суннатссар. Михьру кьукьаву, чурх марцI баву суннатссар. КIюрххилва бучIавугу суннатссар. Бахьтта, хIаллих бачаву хъинссар. Хьхьу дачIи хьуну махъ байрандалул чаклийн ачиннин чурх шюшавугу хъинссар «На ният дував суннатсса гъуслу буван (чурх шюшин), Кьурбан-байрандалун хас бувну, Аллагьу акбар» – куну ниятгу дурну. Байрандалул кьини чани дурккун махъ, байрандалул чак буваннин дукра къадукавугу суннатссар. Эдрал чак шаппа буллалиманангу цалва кулпатращал, чIаххуращал, гъан-маччаминнащал жяматрай бувну хъинссар. КIай дуаьртту къакIулманал цувалу буллай ухьурча, кIира ракааьтрайсса суннат чак бувайссар цанма кIулсса куццуй.

Кьурбан биххаву

Кьурбан-байрандалул кьини ягу хъиривсса шанма ташрикьрал гьантрай кьурбан биххаву агьамсса давури (суннатул-муаккад). Идавсил e муних ляличIисса къулагъас дувайсса диркIссар. Бихлахисса хIайвандалул оьттул кIунтI буккайхту му бивхманал циняв хьхьичIва бувсса бунагьру шюшайссар. Идавсил e увкуссар: «Ттул умматрава яла узданминнал биххайссар Кьурбан», – куну. Кьурбандалун биххан бучIиссар варани, оьл (ниц) ягу ятту (ппалулсса ва гъалулсса). Кьурбандалун биххайсса хIайван варани бухьурча, ххюра шин хьуну, ряххулку шинавун бувхсса бикIан аьркинссар; гъаттарал хIайван кIира шин хьуну, шамулку шинавун бувхсса бикIан аьркинссар. Ми цивппагу арулунная ца биххан шайссар, щалва цанная, цама хIала акъа, биххангу бучIиссар. Яттил хIайван ппалулсса бухьурча, ца шин хьусса, кIилчинмур шинавун бувхсса бикIан аьркинссар; гъалулсса кIира шин хьусса, шамулку шинавун бувхсса бикIан аьркинссар.

Ца яттил хIайван цаннахлу бакъа биххан къабучIиссар. Вай бакъасса цамур хIайван биххаврийну Кьурбан щаллу къашайссар. Кулпатраву ца инсаннаха Кьурбан биххарчагу, чири щалва кулпатрайн бияйссар. Бивхсса Кьурбандалияту ца базу бунугу, шакъархьунна мискинтуран дулун аьркинссар. Так аваданманан дуллуну, мискинминнан къадулурча, Кьурбан хIисав къашайссар. Яла хъинмур – винма барачатран шаппа ца касак кьабивтун, лирчIмур мискинтурайх дачIавури. Ягу бучIиссар дикI шанма бутIуйх дарчIуну, ца бутIа мискинтуран, ца – чIаххуран ва гъанмаччаминнан булун, цагу винма ва вила кулпатран битан. Кьурбандалул дикI махъун диртун, кьакьан дурнунияр, дуркуну хъинссар. Мунил бурчу баххангу къабучIиссар, садакьалун ягу уква цаманан булайссар, ягу цала ишла бувну мюнпат ласунссар.

Биххаврил шартIру

1. Кьурбандалун биххайсса хIайван бикIан аьркинссар ялув чивчусса оьрмулувусса.

2. Кьурбандалун биххайсса хIайван аьй дакъасса, сагъсса бикIан аьркинссар. ИлтIасса, мурчIисса, аьрччасса, сакъатсса, вичIи кьуркьусса, хъяшхъярсса, къашавайсса биххан къабучIиссар. КIира-шанна ккарччи дакъасса бухьурча, биххан бучIиссар.

3. Кьурбан биххаврил чIун дайдишайссар байрандалул чак бувну махъ. Му чак буваннин хьхьичI биххан къабучIиссар. Шамулчинмур ташрикьрал кьини баргъ гьаннин биххан ихтияр дуссар.

Кьурбан биххаврил адабру

ХIайван биххансса чIила ххуйну дайл дуван аьркинссар. Биххан хIадур бувсса хIайвандалун чIила ккаккан дурну, ягу ца хIайван гайминнун чIалай бивххун къахъинссар. Кьурбан бихханнин цал такбир буккайссар, ялув чивчусса куццуй.

Яла хIайванналул ччаннугу дархIуну, га саргъунну куямур чулий утту бишин бувайссар, Кьиблалул чулинмай кIура баян бувну. Яла укунсса дуаь дуккайссар: «Аллагьумма гьаза минка ва илайка фатакьаббаль минний. Бисмиллагьи, Аллагьу акбар. Аллагьумма салли аьла МухIаммадин ва аьла али МухIаммадин ва саллим», – куну биххайссар.

Кьурбан-байрандалул кьини садакьа буллай, гъанмаччаминначIан, чIаххурачIан хъамалу занай, ливтIуминнаха дуаьрду дуллай, хъамал кьамул буллай, куннал-ку барча буллай гьан дурну хъинссар. Му кьини укуннагу хIарамсса хIан хIачIаву – жула дин кьякьлухун дишавури.

МАКЬАЛА ХIАДУР ДУРССАР

«ГЬУНЧIУКЬАТIАН» ЛУТТИРАВА