Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чiумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хiарачат буллай бикiайсса.

Му кьини дувайсса эбадатирттава яла агьаммургу хъанай бур арамтурал мизитраву нюжмар-чак баву. Аьраб мазрай нюжмар-чаклийн «Джумаь» учайссар, мунил мяънагу – «цачIун батIаву» тIиссар. Нюжмар чаклил инсантурал дянив цачIуншиву, уссушиву цIакь дувайссар.

Шариаьтрал кьамул буллалисса багьана бакъанува нюжмар-чак кьабитан ихтияр дакъассар. Мукун кьабитан кьаст дуллалиминнан хIадисраву баян бувну бур: «Оьзру бусса багьана бакъанува шанма нюжмар-чак кьабивтманал дакIний мунапикьшиврул мугьру бищунтIиссар». (АхIмат, Абудавуд, ТIабарани). Нюжмар-кьини бюхъавай ччяни мизитравун бучIарча хъинссар.

Нюжмар кьини итабакьин къабучIисса гъалатIру:

Ссапар бахIаву

Нюжмар кьини бюхъавай эбадатран хас дуван аьркинссар, мунияту бюхъавай ххуллийн буккаву къахъинссар. Ххулллийн уккарча нюжмар-чак къабувну личIаншиву кIулну бунува уккаву бунагьссар, хIарамссар. Мукунма, нюжмар хьхьуну ххуллийн буккавугу аьлимтурал хъинчулий ккаккан бувну бакъар. Имам Гъазалил «Ал-ИхIяъ» тIисса луттираву чивчуну бур: «Нюжмар хьхьуну ссапарданийн увкманаха малаиктурал оьккисса дуаь дувайссар».

Дахху-ласу

Кьуръандалуву увкуну буссар (мяъна): «Нюжмар-чаклийн оьвтIисса азандалул чIу баяйхту, дахху-ласу кьадитияра. Анавар буккияра мизитравун…» («Ал-Джума» суралул 9-мур аят)

Нюжмар чак буван буржлувсса инсаннан къабучIиссар дахху-ласу дуллан мизитрава нюжмар-чаклил кIилчинмур азан (акбар) учайхту. (КIилчин акбар учайхту имамнал хIутIба байбишайссар). Му чIумал маша баву хIарамсса бунугу, дурсса дахху-ласулул икьрал хIисавссар.

Имам Нававил «Мингьаж» тIисса луттираву чивчуну бур, кIилчинмур акбар увкуну махъ дахху-ласу дакъасса, цаймигу нюжмар-чаклихун дахчиласисса давуртту, касмурду дуллан къабучIишиву, бунагьшиву.

Мизитраву ихтилат баву

ЧIявуну мизитраву хIисав шай имамнал хутIба ккалаккисса чIумал, ихтилатру буллай, хъярчру буллалисса инсантал, хаснува жагьилтал. Миннан жула диндалувусса ца агьамсса масъала къакIулхьунссар ягу хъама битайхьунссар.

Имам хутIба ккалай айивхьукун, ганах вичIи дишин аьркинссар, куннащал ку гъалгъа тIун къабучIиссар. Сайки, гъалгъа тIутIиманахь «кьаикIу» учингума къабучIиссар, канил ишира дурну бувчIин буван аьркинссар. ХIадисраву увкуну бур: «Нюжмар кьини вила чIарав щяивкIманахь «ВичIи диша» учирча, ина лайкь дакъасса тIул дурссар» (Ал-Бухари, Муслим). Ва хIадисрава аьлимтурал лавсун бур хутIба буллалисса чIумал зума бахълан къабучIиссар тIисса хIукму.

ХIасил, нюжмар кьини ляличIисса, агьамшиву ларайсса духьувкун, бюхъавай ва кьинилул низам сакин дуван аьркинссар эбадатру гьарзану дувансса куццуй. Нюжмар-кьинилул хIурмат ляличIиссар.

Муслим Аьбдуллаев

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


НеъматирттацIа къахьун дуккайсса дуаь

Оьмардул арснал Аьбдуллагьлул бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ укунсса дуаь дайва куну:   اللهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ زَوَالِ نِعْمَتِكَ، وَتَحَوُّلِ عَافِيَتِكَ، وَفُجَاءَةِ نِقْمَتِكَ، وَجَمِيعِ سَخَطِكَ «Алла́гьумма инни́ ао́ьзу бика мин зава́ли ниъматика ва тахIаввали...


8 агьамсса калима

Вай мукъурттия байбишайссар ва къуртал шайссар инсаннал оьрму. Вайннул агьамшивугу хъинну хъуннассар. Вай калимартту бусурманнал гьарца кьини зумух ласай, цавайннал чIяруну, вайминнал чанну.   Шагьадат أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ...


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...


Шанна бигьасса эбадат

МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву увкуну бур:   «Циняв бусурманнал бунагьру багъишла битаннав тIий дуаь дурманан буссар гьарца бусурманчунахсса чири»   «Кьуръандалувасса ца хIарп дурккуманан хъинбала чичинтIиссар. Гьарца хъинбалалул чиригу ацIлийнуссар. «Алиф,...


Суал-жаваб

КIия инсан куннайн ку данди буклакисса спортрал журардая Исламраву ци увкуну бур? Цувагу, цала чIаравмигу буруччинсса ниятрай спортрахун багьаву, чурххал цIуллушиву дуруччаву Исламраву хъинчулий ккаккан дурну дуссар. Аммарив цаппара шартIру дусса спортрал журарду бунагьссар: Данди буккаврил ягу...