ТалихIрайн буккан байсса насихIатру

ТалихIрайн буккан байсса насихIатру

ТалихIрайн буккан байсса насихIатру

Ва дунияллий гьарцама инсан хIарачат буллан икIай талихIрайн уккан. Му мукъул мяънагу цинявннан личIи-личIину дурчIай. Цаннал талихIну ккалли дувай чурххал цIуллушиву, цаманал – хъус, арцу, шамулчинманал – лахъсса къуллугъ, ваманал – кулпат ва оьрчIру. КIицI лавгмунил агьамшиву цуксса лахънугу, бусурманчунал хIакьсса талихI ва тIайлабацIу – цаятува Аллагь ﷻ рязину ушиву кIулшивури. Аллагь ﷻ рязисса инсан дунияллул ва ахиратрал талихIрайн увкмари, мунал ишругу яла хъинмур куццуй бачинтIиссар.

 

Бусурманчунал оьрмулул ххуллу ккаккан буллалисса яла агьаммур далил хъанай бур Заннал тIайла бувксса лу – Кьуръан. Ванивусса насихIатру биттур булларча, жува талихIрайн ва мурадрайн буккантIиссару. Гайннувасса цаппарассаннул мяъна шикку чичинну.

  1. Заннайн иман дишаву. «Аллагьнайн ﷻ эбадат дуллалияра, ганащал архIал цама зал маувари». («Ан-Нисаъ» суралул 36-мур аят).
  2. Ссавур даву. «Инсантал зарал бивмири, так имангу дирхьуну, хъинбалардугу буллай, куннал куннахь хIакьмур буслай ва ссавур даврин маслихIат буллай бивкIми личIаннин» («Аль-Аьср» суралул 3-мур аят).
  3. Чак баву. «Щак бакъа, чаклил инсан уруччайссар бунагьирттая ва Заннайн мютIи акъашивруя. Аллагь ﷻ кIицI лагаву – яла агьаммурди. Аллагьнан ﷻ кIулссар зу дуллалимур». («Аль-Аьнкабут» суралул 45-мур аят).
  4. Элму лахьхьаву. «Ина уча: «Ттул Заллуй, ттул элму-кIулши гьарза дува»» («ТIа-гьа» тIисса суралул 114-мур аят).
  5. Заннайн щукру баву. «Ттуйн щукру байминнансса неъматру На гьарза буванна. Щукру къабарча, Ттул танмихI цIакьссар», – увкуну бур Аллагь Тааьланал. («Ибрагьим» тIисса суралул 7-мур аят).

«Зунма буллусса неъматирттайн щукрулий бикIияра» («Аль-Бакьара» тIисса суралул 252-мур аят).

  1. Хъинбаларду баву. «Зула хъус харж дувара хъинбалалул ххуллий. Зула зува гьалак мабувари. Хъинсса давуртту дуллали. Аллагьнан ﷻ ххирассар хъинбаларду бувайми». («Аль-Бакьара» суралул 195-мур аят).

«Хъинбаралдаву куннаяр ку хьхьичIун буккан хIарачат буллали» («Аль-Бакьара» тIисса суралул 148-мур аят).

  1. Тавба даву. «Заннал ﷻ цIимилийнсса хьул кьукьин мабувари. Аллагьнал ﷻ багъишла битайссар циняв бунагьру. Аллагь – багъишла битаймари, цIими бишаймари» («Аз-Зумар» суралул 53-мур аят).
  2. Чумартшиву. «Цала хъус Аллагьнал ﷻ ххуллий харж дуллалими лавхьхьуссар къалмул ккуккулува ххявхсса арулва чIаллуха, гьарца чIаллувугу ттурш-ттуршва ккукку бусса. Аллагьнал ﷻ Цанма ччиминнан чири гьарза бувайссар…» («Аль-Бакьара» суралул 261-мур аят).
  3. Аьдилшиву. «…Дустуращалгу, душмантуращалгу аьдлу буну бикIияра, мури Аллагьная нигьа бусавричIан гъанмур куц…» («Аль-Маида» суралул 8-му аят).
  4. Махъ бугьаву. «Ятинтурал хъуслийн тамахI мабихьларди, так ганан мюнпатсса кIану бакъахьурча, га хъуна хьуннин. Буллусса махъ бугьияра, щак бакъа, увкусса мукъухлу жаваб Кьиямасса кьини дулун багьантIиссар» («Аль-Исраъ» суралул 34-мур аят).
  5. ХIалимшиву. «Заннал хIакьсса лагъарт – аьрщарайх хIалимну, иминну заназимири» («Аль-Фуркьан» суралул 63-мур аят).
  6. ДакI хъун къадаву. «Халкьуннан дакIхъуншиву ккаккан мадулларда, аьрщарайх ухттанну мазанарда. Аллагьнан ﷻ къаччиссар цаятува цивппа цIарду, пахрурду буллалими». («Лукьман» тIисса суралул 18-мур аят).
  7. Аллагь кIицI лагаву (зикр). «… Аллагь кIицI лаглай дакъарив дакIру рахIат дуккайсса?!» («Ар-Раъд» тIисса суралул 28-мур аят)
  8. Зуна баврия мурахас шаву. «Зуна бавричIан гъан машари. Му мурдалсса, аскисса ххуллури» («Аль-Исраъ» суралул 32-мур аят).
  9. ТIайлашиву. «Щялмахъ буслай, зунма кIулсса тIайламур кIучI мабулларди» («Аль-Бакьара» тIисса суралул 42-мур аят).
  10. ЦIими бушиву. «Халкьуннай цIими бува, хъинмунийн кIункIу бува, духIиндакъултрая арх хьу» («Аль-Аъраф» тIисса суралул 199-мур аят).
  11. Иман цIакь даву. «Мяйжансса муъминтал – Аллагьнал ﷻ цIа кIицI лагайхту нигь дагьаймири. Гайннал иман (вихшиву) гуж шайссар Заннал аятру бавукун. Гайннал так ца Заннайн таваккал бутайссар» («Аль-Анфаль» суралул 2-му аят).
  12. Махъру ва тIуллу цасса дикIаву. «Муъминтал, зу циван буру зува къабаймур цайминнахь бува тIий? Аллагьнан ﷻ къаччиссар цала къабаймур цаманахь бува учайми!» («Ас-Сафф» тIисса суралул 2-3 аятру).
  13. ДакI мяш къадаву. «Аллагьнал ﷻ цайминнан дуллумунийн тамахI мабихьларди» («Ан-Нисаъ» суралул 32-мур аят).
  14. Нитти-буттаха хIурмат баву. «Заннал зуйн амру бувну бур Цайнма бакъа щийнчIав икрам къабуллан, нитти-буттаха хIурматрай бикIан. Гай хъунив хьуну бухьурча, «Уф» тIисса махъ къаучин, чIу лахъ къабуллан, хIурматрай гъалгъа тIун» («Аль-Исраъ» суралул 23-мур аят).
  15. ЯхI бушиву. «Чакру щаллуну буллалу, халкь хъинмунийн кIункIу бува, оьмуния байщун бува. Вила ялун бивмургу яхI бувну бухIи» («Лукьман» тIисса суралул 17-мур аят).

 

 

МухIаммад Кьурбанов

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...


Хъинсса хасият – диндалул аслу

Хъинсса хасият думанан муния хайр бияйссар дунияллий ва ахиратраву, муния бувсун бур хIадисраву. Ца чIумал Аьббаслул Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Я Расулуллагь, вий аякьа дуллай ивкIунтIий АбутIалиблун ахиратраву мюнпат биянтIиссарив?» «БиянтIиссар, ттуй аякьа къадурссания, га...


Чак зия буваймур

Кьасттирай чаклил рукну, шартI кьадитарча чак зия шайссар. Ягу кьасттирай ххишала рукнурду дуварча: сужда-рукуъ куннасса, зия шайссар.   Кьуръан, зикри, дуаь дакъасса цамур гъалгъа кьасттирай барча зия шайссар. Кьасттирай хъян ивкIун, аьтIун ивкIун, цIуру-кIуру бувну, уф-агь увкуну, кIира...


Къулагъас дувантIиссар тарбиялух

Жунма кIулсса куццуй, ЦIуминалийсса ЦIуссалакрал шяраву буллай бур хъунмасса РувхIанийсса центр ва мадраса. Ванин дирзун дур машгьурсса щейх Сайфуллагь-Кьади Башларовлул цIа. ХIакьину ва даврий каялувшиву дуллай ур ЦIуссалакрал райондалул имам Аьбдуллагь МухIаммадов. Ванал жухь бувсунни мадраса...


НеъматирттацIа къахьун дуккайсса дуаь

Оьмардул арснал Аьбдуллагьлул бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ укунсса дуаь дайва куну:   اللهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ زَوَالِ نِعْمَتِكَ، وَتَحَوُّلِ عَافِيَتِكَ، وَفُجَاءَةِ نِقْمَتِكَ، وَجَمِيعِ سَخَطِكَ «Алла́гьумма инни́ ао́ьзу бика мин зава́ли ниъматика ва тахIаввали...