Яла хъинмур хъус...

Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI

 

Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву

 

Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ: «Аьрщи лекьантIиссарив (хьхьюрхьхьуллу хьунтIиссрив) ваний салихIсса инсантал бунува?» «ХьунтIиссар, ми агьали цайминнал хьхьичI цалва цивппа кьюкьин буллай, бунагь буллалисса чIумал ссихI къадуклай бухьурча!».

Идавсил ﷺ ялагу увкуссар: «Кьиямасса кьини ттул умматиннавасса инсантал гьаттардива уттава бувну, Аллагьнал ﷻ хьхьичI бацIантIиссар маймуннал ва дунгъузирттал суратрай, гай бивкIунтIий дунияллий бунагькартурал хьхьичI бючIу-буккурду буллай, Аллагьнайн ﷻ мютIибакъашивруя байщун къабуллай, цащава буван бюхълай бунува. Ялагу Идавсил ﷺ увкуну бур: «Да Абу Гьурайрай, хъинмунийн амру бува, оьмуния байщун бува, захIматшивуртту ялун диярча яхI бува».

Имам Абу Саид аль-Хадимил «Аль-Барикьа аль-МахIмуда» тIисса луттираву увкуну бур: «Лажин диссулун шариаьтраву ккалли бувайссар цащава бюхълай бунува бунагь баврийн бахчу къабаву, мугу байссар бунагькарнал ягу цаманал бусравшиву тIалав дуллай ягу диндалухсса ургъил бакъашиврул цIаний». Имам аль-Баркавил «ТIарикьат аль-МухIаммадия» тIисса луттираву чивчуну бур: «Мукунсса лавай бикIаву хIарамссар».

ХIакьмур ашкара бан баглагьисса кIанай ссихI къадуклай пахъ багьан къааьркинссар. ХIакьмур, тIайламур кьюлтI бувайма – маз къакIул иблисри. Бунагькартуращал хъярч-махсаралий буми Кьиямасса кьини уттава бувантIиссар маймуннал ва дунгъузирттал суратрай. Хъинмунийн амру бува, оьмуния байщун бува, ва хIадисрава мюнпат ласи: «Хъинбалдарайнсса ххуллу ккаккан бувма цала хъинбала бувма кунассар».

Диндалул амрурду биттур баврийн иш багьсса чIумал вийра цайминнал аьй-бювкьу даврия нигьа маусав. Винма кIулмунийну (элмулий бувну) аьмал бува, сайки кIулмунил ацIва бутIул ца бутIавагу ишла бува. Имам Тирмизил Абу Гьурайраяту бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «Зу (асхIабтал) яхъанахъиссару ялув бивхьумунил ацIва бутIул ца бутIавагу биттур къабувайма гьалак хьунтIисса заманнаву. Амма дучIантIиссар чIун, цайва бивхьумунил ацIва бутIул ца бутIа биттур бувма ххассал хьунтIисса».

Буссар инсантал, шариаьтрал кьамул къабуваймур мукъуйну, мазрах бакьин буллалисса – ми диндалул аьлимталли. Гайннал жяматравусса тагьар даххана дувайссар хIалимну, дакIхъуншиву къадурну, аьнцI-ккихь къаувкуну. Буссар цала дакIурдих дакьин дуваймигу – ми камилсса щейхтал ва салихIинталли. Саид Ибрагьим аль-МатIбулил увкуссар: «Канийну (цала гужрайну) оьмунийн къарши буккаву – паччахIтурал ва гайннал кумагчитурал биялари. Мазрайну къарши буккаву – цала элмулийну аьмал буллалисса аьлимтурал къуллугъри. ДакIних къарши буккаву – мукъурттил заллухъруннал ишри».

КIулну бикIияра, ттул оьрчIрув, цала каши дакъанура оьмур бацIан буван ччиманал хIарачатрая так питна шайссар, хайр бакъассар. Муриднал иш – оьмур тIайла баврихун къаагьавур, агьансса буюр бакъахьурча.

Бувсун бур цавай жагьилтурая, Аллагьнайн ﷻ эбадат дуллай ва так хIалалну ляркъумур канай бивкIсса. ЩяйтIан гайннавасса цания цанначIан гъан хъанан бивкIукун, ччуччайсса бивкIун бур. Ца кьини гай цачIун хьуну зикри бихьлай бунува, щяйтIаннул гайнная арх бакъа цавай питначитурал дянив дирчуну дур. Гай бавчуну бур ттуршардих куннал ку батлай, оьттуйн биянца. ЩяйтIаннул мурад бивкIун бур зикрилухух лавгсса жагьилтал халкь бакьил баврия цанма зикрилуяр хайр бусса ххан бувну, Аллагь ﷻ кIицI лагаву кьадитан баву, цанчирча, халкьуннал дянивсса питнарду дацIан даврия мюнпат бунутIий. Жагьилтал лавгун бур биллалими букьан буван. Гай тIурча вайннайн ххявхун бур. Ахиргу, салихIсса жагьилтал Аллагьнаяту ﷻ ва цайми эбадатирттая гъапул хьуну бур. Иблисгу хъинну ххари хьуну бур, ганил мурад так зикри буллалисса мажлис лиян баву бивкIунтIий.

Диндалул луттирдаву бувсун бур укунсса бусала: хьхьичIазаманнай ца инсан салихIинтуравасса цанначIан увкIун, бунагьирттавун агьсса цала чIаххучуная аьрзарду буллан ивкIун ур. СалихIманал ганахь цIувххуну бур: «Ганал цIаний ина царагу хьхьу уттара дурссияв (га тIайла ацIаннав тIий дуаьрду дуллай)?» Къадуршиву бусайхту, ххи бувну бур: «Арулла хьхьу дува къашанай, дуаьртту дуллай, Аллагьнахь ﷻ ганан хъинмур чIа тIий. Заннал ганай цIими бишинтIиссар. Мунияр махъгу чIаххучунал тавба къадуварча, кIулша инава ганаяр оьккисса ушиву, вила нафс тIайла баврихун агьу».

 

 

35-мур бакI

 

Аллагьнаясса нигь

КIулну бикIи, Аллагьная ﷻ нигь душиву (такьва) – вил дакIниву Аллагь ﷻ акъа цамур цичIав дакъашивур. Занная нигьа усаврил ашкарасса (загьирсса) ва кьюлтIсса чуллу буссар. Загьирмур – шариаьтрал дирхьусса дазурду дуруччавур, кьюлтIмур – ният ва дакI марцIшивур. Аллагьная ﷻ нигь душиву – ахиратрансса яла ххуймур бакIлахъияр увкуну бур Кьуръандалуву: «Луртанну хIадур дувара, миннува яла хъинмургу – Аллагьнаясса ﷻ нигьри» («Аль-Бакьара», 197-мур аят).

Диндалул аьлимтурал увкуну бур: «Аллагьная ﷻ нигь душивруяр ххуйсса хъус дакъассар». Аьлимтурал ялагу увкуну бур: «Аьлимчунал элмулуву мукьра лишан дакъахьурча, мунан кьимат ва вихшала дакъассар, цанчирча, му лащайссар элмулул луттирду лавсун нанисса ттуккуха; Заннаясса нигь Аллагьнащалсса ﷻ иширттаву; дакIниву – дунияллул хъуслих ургъил бакъашиву, халкьуннащалсса арардаву – иминшиву ва дакI хъун къадаву; цала нафсиращал талатаву».

Идавсихь ﷺ цIувххуну бивкIссар: «Яла чIявуну инсантал Алжаннавун буххан буваймур цири?» - куну. Ганал жаваб дуллуссар: «Аллагьная нигь душиврул ва хъинсса хасиятрал буххан бувайссар». Ялагу цIувххуссар: «Яла чIявуну халкь дужжагьравун бичаймур цири?» «Чурххал кIива базу: маз ва аьврат».

 

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Шанна бигьасса эбадат

МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву увкуну бур:   «Циняв бусурманнал бунагьру багъишла битаннав тIий дуаь дурманан буссар гьарца бусурманчунахсса чири»   «Кьуръандалувасса ца хIарп дурккуманан хъинбала чичинтIиссар. Гьарца хъинбалалул чиригу ацIлийнуссар. «Алиф,...


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...


Чак зия буваймур

Кьасттирай чаклил рукну, шартI кьадитарча чак зия шайссар. Ягу кьасттирай ххишала рукнурду дуварча: сужда-рукуъ куннасса, зия шайссар.   Кьуръан, зикри, дуаь дакъасса цамур гъалгъа кьасттирай барча зия шайссар. Кьасттирай хъян ивкIун, аьтIун ивкIун, цIуру-кIуру бувну, уф-агь увкуну, кIира...


Лак Муфтийнащал хьунабавкьунни

Дагъусттаннал Муфтий щейх АхIмад -хIажи Аьбдуллаев хьунаавкьунни Лакрал райондал вакилтуращал ва имамтуращал. Лакрал райондалул администрациялул бакIчи Зураб Куччаевлун тIайлабацIу чIа тIий, Муфтийнал кIицI лавгунни чIярусса шиннардий райондалул бакIчину зий ивкIсса Юсуп МахIаммадовлул район...


Суал-жаваб

КIия инсан куннайн ку данди буклакисса спортрал журардая Исламраву ци увкуну бур? Цувагу, цала чIаравмигу буруччинсса ниятрай спортрахун багьаву, чурххал цIуллушиву дуруччаву Исламраву хъинчулий ккаккан дурну дуссар. Аммарив цаппара шартIру дусса спортрал журарду бунагьссар: Данди буккаврил ягу...