Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Ньютон щалагу дунияллий машгьур хьуну ур физикалул гьанусса шанна закон сакин даврийну. Ганал цIа дирзсса шамулчинмур закондалуву бувсун бур дунияллий цимурца гуж-кьуватрайн данди бавцIуну гакссава гуж бикIайссар куну.

 

Ва законгу так математикалуву ва физикалуву дакъасса, кIицI ларгун дур хъиншиву ва оьшиву куннийн ку данди дацIаврия бусласисса кIанттурдавугу.

Ньютоннуяр кIиттуршра шинал хьхьичI яхъанай ивкIссар цIа дурксса аьлимчу, факьигь, суфий АхIмад Заррукь. Га увссар григориан календарьданийн бувну 1442-ку шинал Фас тIисса шагьрулий (цIанасса Марокко), дунияллия лавгссар 1493-ку шинал.

АхIмад Заррукьлул чивчуну бур: «ТачIав дунияллий хIакьмур, мяйжанмур загьир къавхьуссар, ганийн данди цамур щялмахъсса гуж ччалли къабувккун. ТIайламунийн данди мудан буссар батIулмур, щялумур. ХIакьмунийн дандишиву душиврул, тIайламур хъиннува камилну загьиргу шайссар, ганил марцIшиву ва бюхттулшивугу тасттикь дувайссар. ХIакьмур ххуллул лишангу мури», - куну.

Ва низам бартлагаву жунна ккарккунни Адам идавс ва иблис хьунабавкьусса кьини байбивхьуну, хIакьинусса кьинилийн бияннин.

Адам ккавккукун щяйтIан дакI хъун дурну, хIусутIшиврий гъалгъа тIун бивкIссар, ганащал талан бивкIссар, мукун цила цуппа гьалакгу бувссар. Мува кьяйдалий Кьабиллул Гьабилгу ивкIуссар.

Мунияр махъгу дунияллийн Заннал чIявусса идавстал, илчитал тIайла бувкссар, гайннал аьдал-ккалгу 124 азаруннияр ххисса дирссар. Амма гайннащал дяъвайсса бяйкьусса инсантал – мунапикьтал, муттаэтал бувккун, Аллагьнал ﷻ ххуллийн тIайла бавцIуминнан тамансса аькьувашивуртту дурссар.

ХIакьинугу Аллагьнал ﷻ ккаккан бувсса тIайласса ххуллий буминнайн данди бувсса, щяйтIаннул ххуллу бувгьуну наниминнал кьюкьри чан къашай.

«Цукунсса бухьурчагу, душманшиву ва ссивцIу яла́ гьаншивруйн хьул буссар, так дакIмяшминнал буллалисса оьбаларду личIаннин, гайннал питна-заралуннил аслу дакIмяшшиву, хIусутIшиву дунутIий». Вай махъру бувчIин буллай хъунисса аьлимтурал увкуну бур: «Цала бутта ивкIуманащалгума акьил хьун бюхъайссар инсан, амма цаманах дакIмяшшиву, хIусутIшиву духьурча, инсаннал ганащал дакьаву дугьаврий хъунмасса щак бур». Аллагьнал ﷻ буруччиннав жува чапалсса ва кьадарсса хасиятрая.

Адам идавс ﷺ дунияллийн ляхъан увния шинмай щяйтIаннул тIуллугу, мунапикьтурал ва хIусутIчитурал макрурдугу къуртал къашайссар.

Мудан бивкIссар, цIанагу буссар идавстурал хIакьсса варистал – аьлимтал, имамтал, усттазтал, щейхтал. Мунапикьталгу хьхьичIва-хьхьичI вайннайн данди буккайссар. ХIакьинусса ишгу мукунмассар. Аммарив, тIайласса дингу, ИдавсийхчIин ﷺ бивсса хIакьмургу Аллагьнал ﷻ Цала буруччинтIиссар, хIусутIчитурал цуксса хIарачат булларчагу.

Жунмагу хIакьину аьркинни Аллагьнайн ﷻ щукругу бувну, нифакьрая (лажинлякъушивруя) буруччаву чIа увкуну, иътикьад (дакI дацIаву) кьянкьа дурну, жулва диндалул каялувчитурал хъирив бачин. ТалихIрацIа хьусса хIусутIчитурал питнарду ппив-ххив бансса кьуватгу тавпикьгу Заннал булуннав!

 

МухIаммад Муслимов

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...


Арулва махъ

Хъунасса аьлимчу, дурккучу Абу-Лайслул увкуссар: «Цума инсаннал лавхьхьурив арулва махъ, му инсан икIантIиссар Аллагьналгу ﷻ малаиктуралгу хьхьичI даража лавайну, ва Аллагьнал ﷻ мунал бунагьру багъишла битантIиссар, гай бунагьру хьхьиривусса хьаманияр чIявусса бухьурчагума.   Вай...


Неъматрал кьимат

Ца билаятрай къурагъсса шин хьуну, щин чан хьуну диркIун дур. Гиккусса ца мискинсса адиминан пикри хьуну бур, щин дукканхьуви тIий, аьрщараву къуй дуккан. Дуклай чансса куртI шайхту лявкъуну бур ссаллив бувцIусса хъунмасса буттукьа.   Га тIивтIусса адимина хIайран хьуну ливчIун ур гиву думур...


Лак Муфтийнащал хьунабавкьунни

Дагъусттаннал Муфтий щейх АхIмад -хIажи Аьбдуллаев хьунаавкьунни Лакрал райондал вакилтуращал ва имамтуращал. Лакрал райондалул администрациялул бакIчи Зураб Куччаевлун тIайлабацIу чIа тIий, Муфтийнал кIицI лавгунни чIярусса шиннардий райондалул бакIчину зий ивкIсса Юсуп МахIаммадовлул район...


8 агьамсса калима

Вай мукъурттия байбишайссар ва къуртал шайссар инсаннал оьрму. Вайннул агьамшивугу хъинну хъуннассар. Вай калимартту бусурманнал гьарца кьини зумух ласай, цавайннал чIяруну, вайминнал чанну.   Шагьадат أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ...