Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Ньютон щалагу дунияллий машгьур хьуну ур физикалул гьанусса шанна закон сакин даврийну. Ганал цIа дирзсса шамулчинмур закондалуву бувсун бур дунияллий цимурца гуж-кьуватрайн данди бавцIуну гакссава гуж бикIайссар куну.

 

Ва законгу так математикалуву ва физикалуву дакъасса, кIицI ларгун дур хъиншиву ва оьшиву куннийн ку данди дацIаврия бусласисса кIанттурдавугу.

Ньютоннуяр кIиттуршра шинал хьхьичI яхъанай ивкIссар цIа дурксса аьлимчу, факьигь, суфий АхIмад Заррукь. Га увссар григориан календарьданийн бувну 1442-ку шинал Фас тIисса шагьрулий (цIанасса Марокко), дунияллия лавгссар 1493-ку шинал.

АхIмад Заррукьлул чивчуну бур: «ТачIав дунияллий хIакьмур, мяйжанмур загьир къавхьуссар, ганийн данди цамур щялмахъсса гуж ччалли къабувккун. ТIайламунийн данди мудан буссар батIулмур, щялумур. ХIакьмунийн дандишиву душиврул, тIайламур хъиннува камилну загьиргу шайссар, ганил марцIшиву ва бюхттулшивугу тасттикь дувайссар. ХIакьмур ххуллул лишангу мури», - куну.

Ва низам бартлагаву жунна ккарккунни Адам идавс ва иблис хьунабавкьусса кьини байбивхьуну, хIакьинусса кьинилийн бияннин.

Адам ккавккукун щяйтIан дакI хъун дурну, хIусутIшиврий гъалгъа тIун бивкIссар, ганащал талан бивкIссар, мукун цила цуппа гьалакгу бувссар. Мува кьяйдалий Кьабиллул Гьабилгу ивкIуссар.

Мунияр махъгу дунияллийн Заннал чIявусса идавстал, илчитал тIайла бувкссар, гайннал аьдал-ккалгу 124 азаруннияр ххисса дирссар. Амма гайннащал дяъвайсса бяйкьусса инсантал – мунапикьтал, муттаэтал бувккун, Аллагьнал ﷻ ххуллийн тIайла бавцIуминнан тамансса аькьувашивуртту дурссар.

ХIакьинугу Аллагьнал ﷻ ккаккан бувсса тIайласса ххуллий буминнайн данди бувсса, щяйтIаннул ххуллу бувгьуну наниминнал кьюкьри чан къашай.

«Цукунсса бухьурчагу, душманшиву ва ссивцIу яла́ гьаншивруйн хьул буссар, так дакIмяшминнал буллалисса оьбаларду личIаннин, гайннал питна-заралуннил аслу дакIмяшшиву, хIусутIшиву дунутIий». Вай махъру бувчIин буллай хъунисса аьлимтурал увкуну бур: «Цала бутта ивкIуманащалгума акьил хьун бюхъайссар инсан, амма цаманах дакIмяшшиву, хIусутIшиву духьурча, инсаннал ганащал дакьаву дугьаврий хъунмасса щак бур». Аллагьнал ﷻ буруччиннав жува чапалсса ва кьадарсса хасиятрая.

Адам идавс ﷺ дунияллийн ляхъан увния шинмай щяйтIаннул тIуллугу, мунапикьтурал ва хIусутIчитурал макрурдугу къуртал къашайссар.

Мудан бивкIссар, цIанагу буссар идавстурал хIакьсса варистал – аьлимтал, имамтал, усттазтал, щейхтал. Мунапикьталгу хьхьичIва-хьхьичI вайннайн данди буккайссар. ХIакьинусса ишгу мукунмассар. Аммарив, тIайласса дингу, ИдавсийхчIин ﷺ бивсса хIакьмургу Аллагьнал ﷻ Цала буруччинтIиссар, хIусутIчитурал цуксса хIарачат булларчагу.

Жунмагу хIакьину аьркинни Аллагьнайн ﷻ щукругу бувну, нифакьрая (лажинлякъушивруя) буруччаву чIа увкуну, иътикьад (дакI дацIаву) кьянкьа дурну, жулва диндалул каялувчитурал хъирив бачин. ТалихIрацIа хьусса хIусутIчитурал питнарду ппив-ххив бансса кьуватгу тавпикьгу Заннал булуннав!

 

МухIаммад Муслимов

2026-05-01 (Зуль-Кьаъда 1447 ш.) №5.


Дагъусттаннайн дурксса кьини

Апрель зурул байбихьулий Дагъусттаннай гужсса гъараллу лачIлай, марххалтту буллай, хъунисса зараллу хьунни инсантурал къатта-къушлин, хъу-лухччилун, ризкьилун, ххуллурдан. Инттухунмай бувсса кIусса марххалттанул Хъусращиял ва Ккуллал шяраваллан хъунисса зараллу биян бунни, гъараллая хъунмасса зарал...


КьюлтIмур кIул бан шайссарив?

ЦIанасса чIумал цаппара инсантал цукунсса бунугу балаллувун ягу захIматшивурттавун багьсса чIумал, аькьлу бухлавгсса кунма, му захIматшиврува ххассал хьуншиврул бикъавсса кIану къабитай: духтуртурачIан лагай, хIакимтурачIан бияй, битай лахъисса сапарду, жура-журасса дару-сававру ишла дуллан бикIай....


Кьурбандалул байран

Кьурбандалул кьини – Исламравусса яла агьаммур байран хъанахъиссар. Аьрабрай ванийн «Эд аль-АдхIа» учайссар. Му хъанахъиссар Зуль-ХIижжа зурул 10-мур кьини. Мунил хъиривсса шанма гьанттагу байрандалул гьантрину ккаллиссар, миннуйн «ташрикьрал» гьантри...


Дяъвигу, дингу

Аьрай, ярагъ бакъассагу, аьркинни дакIнил кьянкьашивугу, гуманитар кумаграцIун рувхIаниймур кумаггу. Ва кIанттул агьамшиву чIалай, жулва аьралийтурал чIарав бацIан, дакIниймур ласун 2024-ку шиная шинмай диндалул къуллугъчиталгу заназиссар СВО-райн. Мукунминнавасса ца ур 5-мур армиялул...


ХIаж байсса барз

Бусурманнал календарьданул махъва-махъмур Зуль-ХIижжа барзри. Ва зурул цIанил мяънагу – ХIаж байсса барз тIиссар. Гьарца шинал Зуль-ХIижжа зуруйри хъунмамур ХIаж бувайсса, цамур чIумал буван къашайссар. ЧIивимур ХIаж – Оьмра – ччимур чIумал буван ихтияр дуссар.   Ва зурул...