Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Лакку билаятрай Ххутрал шяраву АхIмадхъал тухумраву 1884-ку шинал Бутта-хIажинал кулпатраву увну ур Сяъдуллагь-хIажи. ЧIивисса чIумала га ивкIун ур хъинну гъира бусса диндалул элмурдах. Сяъдуллагьлун диндалул элмурду лахьхьин дурну дур цалчин цала буттал Бутта-хIажинал ва ниттил Рукьижатлул.

Оьрмулул ацIния мукьра шинаву га лавгун ур дуклан Турциянавун. Стамбуллай диндалул элмурдугу лархьхьуну, яла му лавгун ур Египетнавун. Египетнал Кьагир шагьрулий Сяъдуллагьлул альАзгьар университет къуртал бувну бур. Мунан кIулну бивкIун бур личIи-личIисса мазругу. АцIра шинай диндалул элмурду лахьлайгу ивкIун, га зана хьуну ур махъунай цала шяравун. Шяравун учIайхту шяраваллил жамятрал га имамну ивтун ур. Сяъдуллагь имамну учIаннин шяраваллил арамтал бивкIун бур хIантту хIачIлай, цалла дусса хъуру-лухччив дахлай.

Сяъдуллагь-хIажинал кьянкьасса къадагъа дирхьуну дур шяраваллил жамятрай, шяраву дусса хIангу дакъа-къатIа дурну дур. Га заманнай ххутрал арамтал цала тарив дарххусса хъу-лухччай цайми заллухърунначIа зун лагайсса бивкIун бур: хъу ттихIин, гъай учин, ххулу буцин. СяъдуллагьхIажинал хIанттий къадагъа дирхьуну махъ, шяраваллил жамятраща бювхъуну бур цалла цайми шяраваллан дарххусса хъу-лухччи зана дуван. Арамтал хIангу кьадиртун байбивхьуну бур къатри дуллай, цаннан цаннал кумаг буллай. Сяъдуллагь-хIажи шяравуцириннан хъинну бусравну ивкIун ур. ОьрчIнийра ганал аслансса тIуллу диркIун дур. Шяраву цалла дакI ххари хьунсса дахханашивуртту хьуну ккаккайхту, Сяъдуллагьлул бувну бур кулпат. Цанмагу бувцуну бур Гъумучатусса Ккилахъал Оьмардул душ Уммукусум. СяъдуллагьхIажинал чичайсса бивкIун бур шеърирдугу. Диндалух даркьусса хIукуматрал политика дакъасса душиву мунан бувчIуну бур. Ва цала шеърирдаву мунияту чичлай ивкIун ур. Цаппара чIун ларгун махъ Гъумучату бувкIун бур му угьан мунал хъирив.

Сяъдуллагь-хIажи ххюва битугу хъачIлий бивхьуну, нигьагу къаувсун гайннахь увкуну бур: «Зул кулпатру бакъарив, оьрчIру бакъарив, зу шиккун циван бувкIссару? Зу шичча сагъну цаягу къагьантIиссару, нагу зухьхьун сагъну къаириянтIиссара, насияра зула шаппай. Зува гьан бувминнахь цахьва насияра учара» – куну. Ми махъру бавукун, Гъумучату га угьан бувкIмий махъунмай лавгун бур. Хьхьувай Сяъдуллагь гъанминнал кумаграйну ЧIарадиял тихачIин чай Закаталлайн лавгун ур. Аммарив Закаталлай му увгьуну ур. Му авкьуну ур Закаталлайсса дуснакьравун. МуначIа дуснакьраву надзирательну ивкIун ур Гъумучатусса оьрчI. Му оьрчIал бувсун бур цала буттахь Сяъдуллагьлуя. Буттал увкуну бур: «Ттул арс, ина кIа аьлимчу ивчIан улурча, жува Аллагьнал ﷻ багъишла къабитантIиссару. Ина кIанан вищава шайссаксса кумаг бува. КIа дуснакьраву цанма ччикун эбадат, чакру буллан ити», – куну. Гъумучири оьрчIалгу Сяъдуллагьлун цащава шайсса кумаг бувну бур.

Дуснакьрал цIияллай Сяъдуллагьлул дайсса диркIун дур цала чак-эбадатру. Ца кьини муначIан лавсун бувкIун бур чIивисса чагъар. Чагъарданийгу бивкIун бур чивчуну: «Чакгу бувну хIадурну икIу», – тIий. Чакгу бувну къаралчитал шанангу бивтун, мунал тIанкI куну бур дуснакьрал цIияллая хIадур бувсса чайн. Закаталлая Сяъдуллагь лавгун ур Турциянавун Сивас тIисса шагьрулийн. Мунал тиха цалва кулпат буцин инсан гьан увну ур. Аммарив кулпат рязи къавхьуну бур. Так ца дянивма арс МухIаммад-Садикь лавгун ур увкIсса адиминащал буттачIан, ялами ливчIун бур Дагъусттаннайва. Сяъдуллагь хIажинал оьрму лавгун бур Турциянаву Сивас шагьрулий. Му цувагу зий ивкIун ур тийх 30-ра шинай муфтийну. Куннан-ку къаккавкна ливтIуну бур Сяъдуллагь-хIажинал кулпатгу. Сяъдуллагь-хIажи цувагу увччуну ур Турциянаву Сивасрай.

АЬ. ХIАЖИЕВА

2026-05-01 (Зуль-Кьаъда 1447 ш.) №5.


Таваккулданул даража

КIулну бикIияра, Аллагьнал ﷻ хьхьичI бакъассар тавакулдануяр лахъсса даража. Аллагьнайн ﷻ таваккул бувтун, Заннал бувсса хIукмурдайн мютIину, цала циняв ишру Аллагьнайн ﷻ тапшур бувну, кьадардания рязину умари цала дин цIакь дурма. Таваккулданий аьй дувайманал диндалий аьй дуллалиссар. Таваккул...


ЖугьутIнал суаллу

Оьмар-асхIаб халифну усса чIумал муначIан ца жугьутI увкIун ур. Идавсил ﷺ мизитравунгу увххун, Абу Аюб аль-Ансаринал чIарав щяивкIсса Оьмар-асхIабнахгу урувгун ганал цIувххуну бур: «Инарав инсантурахь цIуххаву дувайма, амма вихьва щилчIав къацIуххайма, муъминтурал хъунама, амма вил хъунама...


Мяърипат ва тарбия

Ххуйсса хасият, тIул-тIабиаьт, адав дуну оьрчI, душ тарбия баву – му хъанахъиссар буттал цалва авладран дуллалисса хъинну кьимат лавайсса зат. Мукунсса тарбия дулаврил гьануну хьун аьркинссар жулва оьрчIру чIивину бунава мий хъуни хъанахъиссаксса минная инсаншиву дусса, хасият ххуйсса халкь...


Алфу ссалам хьуннав...

ТIабибнаха - назму, Заннаха - хIамди, Бунагьрал аьпвуну тIайла дацIаннав. Гъарибсса дакIнива бувккун лавгцири МустIафа Идавсил салават хьуннав.   ХIамдирал Залуннах ХIабибнал иман, ХIимаятраяту цIимилул бутIа – На бигьай ccиxIpyгy циняв санаъри, Аьрщарал Залуннайн ссаламну...


Суал-жаваб

БучIиссарив мизитраву чIирайн ттиликI рирщуну шанан? Мизитраву шанан бучIиссар инсан «джунуб» хьуну (чурх шюшин, гъуслу буван аьркинну) акъахьурча ва гиву чак буллалиминнахун ахчилай, гай къума буллай акъахьурча. Вай шартIру биттур къадуварча, мизитраву шанан къабучIиссар,...