Суал-жаваб

Росас кидаго юхулей йигони, лъадуца цIар тIами тIалаб  гьабизе бегьулищ?

Росас толарого йигони, гьеб суалгун чIужугIадан ине ккола имамасухъе. Гьезул бугеб ахIвал-хIал мухIканаб хIалалда баян гьабун хадуб баянлъани (росас чIужу юхулей йикIун) захIматаб хIал бугеблъи, имамасда тIадаб букIуна гьеб иш маслихIаталде бачине. Мисалалъе, чIужу ячIани имамасухъе росас квер борхулеб бугин абун гIарз бахъун, цинги гьедин бугеблъиги баянлъани, росасул вукIа-вахъин хисизегIан ва хадубккун гьевгун гIумру гьабизе бажариялда чIужуялъул божилъи гIезегIан, имамас гьезул рукъ бикьула (чIужуялъе ихтияр кьола росасдаса батIияб бакIалда гIумру гьабизе).

Гьедин гьабун хадубги гьезул гьоркьоблъи лъикIлъулеб гьечIони, имамас гьел кIиязулго цересел гIагарлъиялъул чагIи ахIизе ккола суал цебе лъезе. Гьениб бугеб хIал бихьун хадуб гьез хIукму гьабуни гьел данде гьариялъулъ маслихIат букIинин абун, данде гьарула, гьечIони – рос-лъадул разилъиялдалъун ригьин биххула.

(«ТухIфатул мухIтаж», Мугънил мухIтаж», «ХIашиятул Бужайрами»)

Эмен беццав вугони, яс росасе кьеялъул валилъи, гьесдаса цогидасде унищ?

Вали ккола яс росасе кьолелъул гьелъул рахъалдаса вукIунев къайимчи. Гьевги вукIине ккола балугъав, гIакъилав, ритIухъав, мунагьал гьаруларев бусурбанчи, ай ясалъул инсул рахъалдасан вугев: эмен, кIудияв эмен, вац, вацасул вас, имгIал (инсул рахъалдасан) ва гьезулги васал. Эбелалъул рахъалдасан гIагарлъи вализабилъун рачIунаро. Инсул рахъалдасан гIагарал бихьинал ратичIони, валилъи имамас гьабула.

Беццлъи гIунгутIилъун рикIкIунаро яс росасе кьолелъул инсудаса валилъи цогидасде иналъе. Гьеб унгутIиялъе гIалимзабазул мухIканаб рагIиялда абун буго, беццлъиялъ эмен гьукъуларин ясалъул вукIинесев рос кинав чи вугевали лъазабиялдасайин абун.

(«ТухIфатул мухIтаж»)

ХIайван нажасаб жо кьун кваназабизе бегьулищ?

Нажасал жал кIиго тайпаялъул рукIуна: жиндир аслуго нажасаб, масала, балкан гIадаб; тIаде сабаб бачIун нажасаблъун лъугьараб, масала, нажасаб лъеда буцараб ханжу.

ШаргIалда рекъон, нажасаб жо гъорлъ бугеб кваналеб жо хIайваназе кьезе бегьула, масала, нажасаб лъеда буцараб ханждал гьабураб чед. Жиндир аслу нажасаблъун бугеб балканалъгун хIйванал кваназаризе бегьула, амма лъикIаб гьечIо.

(«Ал-МажмугI ШархIул Мугьаззаб», «ХIашияту Щирвани»)

Исламалъ бегьизабулищ «черная касса» хIазе? 

ГIемерисел хIалтIухъабаз, масала, анцIго чияс къотIи гьабула щибаб моцIалъ азарго гъурущ «кассалда» лъезе. Цинги 10000 гъурущ данделъула. Щивав чияс можоро рехун яги иргаялда чIун гьеб гIарац босула.

Мисалалъе, дица азарго гъурущ кьедал, анцIазарго гъурущ босула. Щайин абуни, тIоцеве иргаялда дун вукIун. Гьедин щивав чияс босула щибаб моцIалъ гIарац. Дица, масала, щибаб моцIалъ азарго гъурущ лъезе ккола, дица босараб ичIазарго гъурущ нахъбуссинабизегIан, ай тIоцебе лъун букIараб азарго гъурущ рикIкIинчIого.

ШаригIаталда рекъон, тIадехун рехсараб къагIидалда жаниб щибго хIарамлъи гьечIо.

(«ХIашияту Къайлюби», бутIа 2)

Нахъа вугес тасбихIалъул рагIаби, щибго ният гьечIого имамасухъа гъалатI ккедал абуни, как холищ?

Имамасухъа какилъ гъалатI ккани, нахъа вугесе суннатаб буго тасбихI абизе, имамасда гьеб лъазелъун. Имам витIизавизе тасбихI абулеб мехалъ жеги ният букIине ккола Аллагь рехсезелъун.

Нахъа вугес тасбихI абулеб заманаялъ щибниги ният гьечIони яги имам витIизавизе абун ният бугони, как биххула. Амма гьеб ниятгун цадахъ Аллагь рехсезелъун ният гьабуни, как биххуларо.

Имам Нававияс жиндирго «Дакъаикъ» абураб тIехьалда хъвалеб буго ункъо батIияб къагIида, имам мекъи ккедал тасбихIалъул абулеб:

1. Аллагь рехсезе ният гьаби.
2. Ният гьаби зикруялъе ва имам витIизавизе.
3. Ният гьаби гIицIго имам витIизавизе.
4. Ният букIунгутIи.

ТIоцебе кIиябго нияталъулъ как биххуларо, ахирисеб кIигоялъулъ биххула.

(«ИгIанатул ТIалибин», бутIа 1)

БалугълъичIел лъималазул вали щив кколев?

БалугълъичIел лъималазул валилъун вацIцIадав, гIадилав эмен чIола. Эмен ватичIони яги гьев лъималазул хIукъукъаздаса ватIа гьавуни, гьесул бакIалда чIола инсул эмен, гьединалго сипатал ругев (гIадилав). Гьевги гьечIони яги гьесдаса лъималазул хIукъукъал нахъе росун ругони, гьес васият гьабурал чагIи чIола вализабилъун.

Васият гьабизе лъикIаб буго лъималазул эбел. Васият гьабун батичIони - къази яги гьесул кумекчи чIола гьезие валилъун. Гьелги гьечIони, гьеб бакIалъул гIадилал, лъикIал гIадамал чIола.

Эбел яги кIиябго рахъалъан гIагарал чагIи, инсуца ялъуни гьесул инсуца васият гьабун батичIони, вализабилъун чIоларо.

(«Мугънил МухIтаж», «ТухIфатул МухIтаж»)

Лъабабилеб ялъуни ункъабилеб ракагIаталда, имамасдаса цебе алхIам ялъуни аттахIияту

цIалун бахъарав чияс щиб гьабилеб? Имамас цIалун бахъинегIан вуцIцIунищ чIелев ялъуни дугIабийищ цIалилел?

 «Какилъ вуцIцIун чIей гьечIо» абураб киназдаго лъалеб шаргIияб хIукму буго, ай как балев чи кидаго дугIабаздалъун машгъуллъун вукIине кколин абураб. Гьоркьоса рахъула жиделъ дагьаб заманалъ лъалхъулел бакIал. Гьелдаса босун, имамасда хадуб как балев чиясе дугIабаздалъун машгъуллъизе лъикIаб буго.

Вахъун чIараб хIалалъ имамасда цебе алхIам цIалун бахъарасе лъикIаб буго, имам рукугIалде инегIан, алхIам хутIун бокьараб батIиял сураби цIализе. Гьебги буго имамас алхIам ва хадур ругел сураби рагIун цIалуларел ракагIатазулъ. РагIун цIалулел ракагIатазулъ имамас алхIам цIалун сура цIалиялда гьоркьобги маъмумасе лъикIаб буго жиндирго алхIамалда хадуб кинаб бугониги сура цIализе. Сураби, аятал хутIун дугIабиги цIализе бегьула, амма гьеб хIалалъулъ дугIабаздасаги аятал ва сураби цIализе лъикIаб буго.

ТIоцебесеб ташагьудалъул гIодор чIеялъулъ аттахIиятуялда ва салаваталда хадуб маъмумасе лъикIаб буго имам эхеде вахъинегIан «кама саллайта» ва цогидал дугIаби цIализе. Гьединго кIиабилеб аттахIияту цIалун бахъиндалги киналниги рихьизарурал дугIабазда хадуб имамас салам кьезегIан цогидал дугIаби цIализе лъикIаб буго.

РукугI-суждаялда гьенир рихьизарурал дугIаби цIалила имам ворхизегIан. Лъалеб гьечIони, тасбихI бачина.

Жаназаялъул какилъ рихьизарурал дугIаби цIалун хадуб имамас такбир цIализегIан ялъуни салам кьезегIан маъмумасе лъикIаб буго хварасе дугIа гьабизе.

ДугIаби гIараб мацIалда гьаризе ккола. БатIияб мацIалда гьабуни, как бихула.

(«ТухIфатул МухIтаж», «ХIашиятул Жамал», «ХIашияту Щабрамаласи»)